Viduramžių Mozūrija ir jos šiauriniai kaimynai iki 1333 metų

Jan Tyszkiewicz
vert. Bartłomiej Kowal

Viduramžių Mozūrija apėmė panašią teritoriją tokią, kaip ir dabar. Pastoviausia siena buvo šiaurėje, kurioje būta daug pelkėtų miškų, besidriekiančių palei Narvos upę. Tik Kalnėnų aukštuma tarp Prūsijos ir jotvingių žemių garantavo sausą susisiekimą bet kuriuo metų laiku.

Konradas I Mazovietis, Mazovijos- Kujavų kunigaikštis Jano Matejkos grafikoje, fot. Muzeum Wojska Polskiego Varšuvoje

Šiaurės rytuose tarp Bebros ir Narvos upių prasidėjo pelkių ir dumblo kraštas, kuris ir šiandien tipiškas tam kraštovaizdžiui. Vakarinė ir rytinės Mozūrijos sienos formavosi XI–XII amžiuje, o pietinės ties aukštutine Pilica ir Vieprša jau buvo beveik nusistovėjusios.
Viduramžių Mozūrijos santykius su kaimynais šiaurėje galima suskirstyti į keturis etapus: gentinis laikotarpis (iki ca. 1000 metų), ankstyvasis Piastų (iki 1226 metų), piastų-kryžiuočių (iki 1387 metų) ir jogailaičių-kryžiuočių (iki 1525 metų). Keletas Andegavenų dinastijos valdymo metų Lenkijoje pasižymėjo stagnacija. Gentiniame laikotarpyje tankūs miškai plačia juosta skyrė prūsų gentis nuo Mozūrijos, kurią sudarė kelios etninės grupės (jų visų vardų nežinome).
1009 metų vasario mėnesį į Prūsiją buvo suorganizuotas misijinis žygis vadovaujamas Brunono iš Kverfurto. Misionieriai pradėjo krikštyti pasienyje su mozūrais gyvenusias gentis. Kadangi XI amžiaus pradžios vokiečių šaltiniai užsiminė, jog vėliau jie pasuko link Lietuvos, galime manyti, jog vyskupas Brunonas galėjo pasiekti ir pietines jotvingių žemes. Ten jis žuvo. Veikiausiai ši akcija vyko iš Mozūrijos per Kalnėnų aukštumą, kiti keliai vasario pabaigoje buvo nepraeinami. Vyskupo Brunono ir jo pakeleivių kūnus Boleslovas Drąsusis išpirko ir nesurengė atsakomojo žygio.

Ankstyvasis Piastų laikotarpis
XI, XII ir XIII amžiaus pradžioje santykiai tarp kaimynų buvo labai įtempti. Karai ir Mieško II valdžios susilpnėjimas leido Mozūrijoje sukurti atskirą Mieclavo valdomą kunigaikštystę. Vienoje rusų kronikoje ties 1047 metų data užsimenama apie bendrą Kijevo kunigaikščio Jaraslovo ir Kazimiero Atnaujintojo žygį prieš Mieclavą. Maištininkas, nenutraukęs sąjungos su pagonimis prūsais ir pamarėnais, buvo nugalėtas. Susitarimai su vokiečiai, vengrais ir Rusia leido Kazimierui Atnaujintojui žaisti valstybę, tačiau be Pamario. Tuo tarpu Mozūrijos atsiėmimui reikėjo sudaryti sąjungą su Rusia ir perduoti Jaroslavui dalį žemių prie rytinio Būgo kranto, nuo Przemyslio iki Brasto ir Drohičino, pastatyto apie 1050 metus. Per kitus daugiau nei 100 metų būta daug ir dažnų prūsų žygių ir atsakomųjų lenkų akcijų. Apie tai rašė pirmieji lenkų kronikininkai tokie kaip Galas Anonimas ir Vincentas iš Kadlubeko. Po Boleslovo Kreivaburnio mirties (1138) buvo sukurta dalinė kunigaikštystė, jungianti Mozūrija ir Kujavus (1138−1230). Jos gynybą nuo prūsų ir jotvingių bandė organizuoti Krokuvos kunigaikščiai. Į Prūsiją toliau buvo rengiami jungtiniai Lenkijos dalinių kunigaikščių žygiai. Siekiant sulaikyti šiuos žygius, buvo bandoma sukurti specialų Dobrynės riterių ordiną.

Lietuviai įsitraukią į kovas
Prasidėjus naujam santykių su kaimynu etapui, Konradas I Mozūrijos kunigaikštis pasikvietė į Kulmo žemę Vokiečių ordiną (1226). Nesutarimai ir konfliktai, kilę tarp kryžiuočių ir kaimyninių kunigaikščių, nesutrukdė prūsų užkariavimo. Ordinas nuolatos gaudavo pagalbą iš Europos ir iš Piastų kunigaikščių. Tas bendradarbiavimas nutrūko dėl Vokiečio agresijos prieš Pamario kunigaikštystę po jos užėmimo 1308 metais. Vokiečių ordinas išnaudojo Vladislovo Uolektinio silpnumą, užbaigdamas jotvingių žemių pajungimą. Realizuoti šiuos uždavinius ordinui palengvino mažas Lietuvos aktyvumas, kuri buvo užsiėmusi Polocko prijungimo ir Livonijos reikalais.
Mozūrijos kunigaikščiai planavo savo valdomas teritorijas išplėsti prūsų žemių sąskaita. Siekdami šio tikslo, apie 1248 metus Mozūrijos kunigaikščio Konrado sūnus Ziemovitas I vedė Perejeslavą, Haličo- Voluinės kunigaikščio Danieliaus dukrą ir kartu su rusais ėmė planuoti žygius prieš jotvingius. Ziemovito ir Danieliaus suartėjimas lėmė, jog Danielius 1253 metais galėjo būti karūnuotas Rusios karaliumi. Karūnavimo ceremonija įvyko Drohičine prie Būgo upės. Kitų metų pavasarį Ziemovitas ir Danielius Račionže sudarė sutartį su Vokiečių ordinu, kurioje buvo numatytas jotvingių žemių pasidalijimas į tris dalis. 1255 metų žiemą buvo surengtas kitas žygis prieš jotvingius. 1257 metų kovą Piastų kunigaikščiai, vadovaujami Krokuvos kunigaikščio Boleslovo Bailiojo, svarstė kaip organizuoti tų žemių christianizaciją.
O tada atėjo laikas lietuvių atsakui. 1258 metais Treniotos vadovaujami lietuviai apiplėšė Čersko apylinkes ir užėmė keletą pilių. Nepaisant to, Ziemovitas I stengėsi nekeisti savo tėvo koncepcijos ir toliau siekė prijungti dalį jotvingių žemių prie Mozūrijos. 1260 metų birželio 15 dieną jis Troščyne sudarė sutartį su Ordinu, kuri jam garantavo teisę į šeštadalį jotvingių gyvenamos teritorijos. Ziemovito ir kryžiuočių sąjunga numatė abipusią pagalbą prieš bendrus priešus krikščionis ir pagonis, t.y. prieš Kujavų kunigaikštį Kazimierą, jotvingius ir Lietuvos karalių Mindaugą. Tačiau praėjus dviem metams po sąjungos sudarymo, galingas Mindaugo atsakomasis žygis buvo nukreiptas prieš Haličo-Vladimiro kunigaikštystę prie Būgo, pietines Vokiečių ordino žemes, Mozūrijai priklausiusį Plocką ir Kulmo žemę. Treniotos būriai pasiekė Čersko apylinkes, o pakeliui į jį užimtas Jazdovas. Šio žygio metu buvo užmuštas Ziemovitas I ir į nelaisvę paimtas jo vyresnysis sūnus Konradas. Negana to. Tų pačių metų rugpjūtį jotvingiai ir prūsai suorganizavo dar vieną plėšiamąjį žygį, o 1263 metais sunaikino Lovičą ir jo apylinkes. Mozūrija, netekusi kunigaikščio, buvo vėliau ne kartą plėšiama lietuvių ir prūsių kariauninkų 1266–1267 metais.
Ziemovito I našlei Perejeslavai tik 1264 metais pavyko išvaduoti sūnų iš lietuvių nelaisvės. Išmoka nebuvo sumokėta, bet už tai mozūrai turėjo nutraukti sąjungą su kryžiuočiais ir normalizuoti santykius su lietuviais. Išlaisvintas Konradas II tapo Čersko ir prie Narvos, nuo Zakročymo iki Viznos esančių mozūrų žemių kunigaikščiu. Jo jaunesnysis brolis Boleslovas II kartu su motina valdė kitas mozūrų žemes, o po 1276 metų gavo atskirą kunigaikštystę, susidedančią iš Plocko, Gostyniskės, Vyšogrodo ir Ravskos žemių. Jis greit rado bendrą sutarimą su Lietuvos didžiuoju kunigaikščiu Traideniu ir vedė jo dukrą Gaudemundę Sofiją (1279). Mozūrų kunigaikštis užmezgė taip pat kontaktus su Vladislovu Uolektiniu ir Lešeku Juoduoju. 1279 metų viduryje Pultuske būta įdomaus nutikimo. Vladimiro kunigaikštis Vladimiras Būgu ir Narva pasiuntė kviečių jotvingiams ir šis krovinys buvo perimtas Konrado II aplinkos žmonių. Stebėtina šioje istorijoje buvo tai, jog pagalba badaujantiems jotvingiams dabar buvo siunčiama būtent iš Rusios.

Kovų dėl Krokuvos šešėlyje
Paskutinis XIII amžiaus ketvirtis Lenkijoje buvo pažymėtas kovų už Mažąją Lenkiją ir Krokuvą ženklu. Kunigaikščiai tarpusavyje sudarinėdavo įvairias koalicijas, įtraukdami į jas rusų kunigaikščius ir lietuvius. Haličo kunigaikščio Levo ir Slonimo kunigaikščio Vasylkos kariuomenės sunaikino Sochačevo ir Gostuninkso žemes 1283 ir 1285 metais. Kujavų kunigaikštis Konradas II, padedant rusams ir lietuviams, bandė užimti Krokuvą (1285) ir siaubė brolio Boleslovo II žemes Po Lešeko Juodojo mirties (1288 metų rugsėjo 30) rusų kunigaikščiai įsijungė į kovas dėl Krokuvos.
Būtent Mozūriją XIII amžiaus paskutiniame ketvirtyje ypač susilpnino konkurencinės kovos dėl Mažosios Lenkijos. Boleslovas II, valdydamas visą Mozūriją 1294–1313 metais, dažnai keitė sąjungininkus, rūpindamasis valdžios išlaikymu visoje kunigaikštystėje ir jos apsaugojimu nuo siaubimų. Priešingai negu jo tėvas Ziemovitas I pastoviai palaikė draugiškus santykius su Lietuva. Nenorėdamas jų erzinti, leido jų kariuomenei žygiuoti į plėšiamuosius žygius, siekiančius Lenčicą (1294), Sandomieržą (1302) ir Kališą (1305–1306). Kadangi daugelis jotvingių nuo kryžiuočių pasislėpė lietuvių žemėse už Nemuno, tai tuos išpuolius į Lenkiją greičiausiai vykdė jungtinė lietuvių ir jotvingių kariuomenės.

Nuo paliaubų iki sąjungos
Lietuvos didysis kunigaikštis Vytenis (1295/6−1315) užmezgė ryšius su Rygos arkivyskupu, remdamas jį jo ginčuose su Livonijos ordinu (1298, 1305−1310). Kontaktai su Ryga leido Lietuvai dalyvauti prekyboje Dauguvos upe bei padėjo užvaldyti Polocką. Dėl to po 1300 metų lietuviai tik retai pasirodydavo lenkų žemėse. Paliaubos tęsėsi nuo 1300 iki 1321 metų. Boleslovo II sutartis su Vyteniu buvo išplėsta, įjungiant į ją Vladislovą Uolektinį, nuo 1308 metų kovojantį su Vokiečių ordinu. To pasėkoje Vytenis siųsdavo į Lenkiją nedidelius būrius. Tai buvo įvairūs lietuvių, rusų, jotvingių kariauninkai, panašiai apsirengę ir apsiginklavę. Juos domino grobis ir belaisviai. Panašiai veikė ir prūsai, dalyvavę kryžiuočių žygiuose prieš Uolektinį.
Pavojų, kuris lenkams kilo Vokiečių ordinui sudarius sąjungą su Čekija, Uolektinis sumažino suartėdamas su Vengrija. 1320 metais jis ištekino savo dukrą Elžbietą už Vengrijos karaliaus Karolio Roberto. Vokiečių ordino teismo procese su lenkais Invroclave visi mozūrų kunigaikščiai siekė išsaugoti neutralumą. Uolektnis gerai suvokė, jog jis negali tikėtis paramos iš silpnų ir neapsisprendusių Dobrynės ir Mozūrijos kunigaikščių. Vieninteliu patikimu jo sąjungininku galėjo būti Vytenis (miręs 1313 metais), o vėliau Gediminas. Lenkijos karaliaus Vladislovo ir Lietuvos didžiojo kunigaikščio Gedimino sąjunga gimė palaipsniui. Iš pradžių būta Plocko kunigaikščio Vaclovo vedybų su Gedimino dukra Danute Elžbieta (apie 1320 metus). Artėjančiame Vladislovo Uolektinio susidūrime su Ordinu Mozūrijos kunigaikščiai nenorėjo dalyvauti: Ravo, Sochačevo ir Visko kunigaikščio Ziemovito II valdos daugelyje vietų ribojosi su Vokiečių ordino, o Čersko – Varšuvos kunigaikštis daugiau galvojo apie rusiškus reikalus. Be to abu juos neramino išaugusi Uolektinio galia.
1323 metais prasidėjo Lenkijos, Vengrijos ir Lietuvos varžytuvės dėl Haličo-Vladimiro kunigaikštystės perėmimo, po to, kai paskutinis šios valstybės kunigaikštis mirė nepalikęs įpėdinių.
Į Rusiją, remiamas vengrų žygį surengė Uolektinis, į Panarvos ir Pabūgio (vėlesnės Palenkės) žemes įsiveržė Gediminas, kartu 1324 metais nusiaubdamas Mozūriją. Į Haličo sostą buvo pasodintas Traidenio ir Haličo kunigaikštienės Marijos sūnus Boleslovas. Tačiau jau 1326 metais susiformavo dvi priešiškos stovyklos: Vokiečių ordinas su Mozūrijos kunigaikščiais iš vienos pusės prieš Vladislovą Uolektinį ir Gediminą iš kitos. Po to vykusiose kovose tarp Uolektinio ir kryžiuočių bei Mozūrijos kunigaikščių lietuviai suteikė Lenkijos karaliui karinę paramą. (1327, 1329 metais). Ordinui į pagalbą atskubėjo Čekijos karalius Jonas Liuksemburgietis, kuris privertė Plocko kunigaikštį Vaclovą tapti jo lėnininku. Jis taip pat parėmė kryžiuočių pretenzijas kietiems Mozūrijos kunigaikščiams Traideniui ir Ziemovitui II. Tiesioginės kovos, nesuteikusios persvaros nei vienai pusei, tęsėsi 1330–1332 metais, o 1329–1335 metais taip pat konfliktavo ir įvairias sutartis sudarinėjo ir Mozūrijos kunigaikščiai bei Vokiečių ordinas. Mozūrija per visą tą laiką buvo nuolat niokojama. Tuo tarpu šios žemės kunigaikščiai nenorėjo prarasti priklausomybės ir tapti Lenkijos karaliaus lėnininkais.
Kazimieras Didysis nuo 1333 metų sąmoningai ir nuosekliai siekė normalizuoti santykius su Vokiečių ordinas. Tai jam pavyko padaryti 1343 metais sudarius Kališo taiką. Tais metais kryžiuočiai nustatė sieną su Mozūrija. Po 1323 metų Ziemovitas II išplėtė savo valdas Lietuvos pasienyje į pietus ir rytus nuo Viznos. Gediminas savo žygiais į Mozūriją 1336,1337 ir 1340 metais užsitikrino savo valdžią Narvos aukštupyje ir Pobužėje. Kelias iš Lietuvos į Mažąją Lenkija dabar ėjo per Volkovyską, Brastą ir Liubliną. Haličo kunigaikščio Boleslovo Jurgio mirtis 1340 metais nepalikus įpėdinių, leido atnaujinti mozūrų kunigaikščiams savo pretenzijas į Panarvę ir Pobužę, t.y. į kaimynines buvusios Halčio- Vladimiro kunigaikštystės valdas.
Santykiuose su Vokiečių ordinu kertinį vaidmenį vaidino Mozūrijos pakraščio teritorijos. Mozūrijos valdovai galėjo plėsti savo valdas į šiaurę ir rytus. Mišku apaugusi šiaurinė pasienio zona prie Narvos buvo ilga laiką puldinėjama prūsų, kiek ramiau pasidarė tik XIV amžiuje. Dirvožemis čia buvo prastas. Šiaurės rytuose teritorijos prie Bebro upės aukštupio ir Narvos aukštupio intakai jau anksčiau buvo apgyvendinti mozūriečių. Nuo XIV amžiaus pradžios ši teritorija buvo ginčų su Lietuva objektas. Nuo XI amžiaus Vizna buvo svarbiausia pilimi toje teritorijoje iki galutinio sienos nustatymo tarp Lietuvos ir Vokiečių ordino 1422 metais sudarius Melno taiką. Jogailaičių – Vokiečių ordino epochoje Lenkija kariavo su Ordinu, bet Mozūrijos kunigaikščiais šiose kovose beveik nedalyvavo.
Pateiktas Mozūrijos istorijos vaizdas čia yra nepilnas, kadangi šiame tekste buvo kalbama apie karinius konfliktus ir politines sąjungas. Nebuvo kalbama apie kaimyniškus santykius, apgyvendinimą, regiono ūkį ir kultūrinę raidą. Šių aspektų aptarimas yra būtinas ir kartu įmanomas, tačiau apie tai rašyti daug sudėtingiau ir šių temų aptarimas reikalauja daugiau vietos. Ūkinių santykių, krašto apgyvendinimo, kelių tinklo, prekybinių ryšių analizė reikalauja įvairialypių šaltinių pažinimo bei įvairių tyrimo metodų naudojimo. Tačiau faktu lieka tai, jog tokiuose tyrimuose gauti rezultatai labai skiriasi nuo to, kas šiandien pateikiama tradiciniuose mokyklos vadovėliuose.

Jan Tyszkiewicz
lenkų istorikas mediavistas, Varšuvos universiteto Istorijos instituto profesorius

Paslaptingasis Mindaugas

Eduardas Gudavičius

Lietuva yra Baltijos šalių vertikalės ir Višehrado šalių horizontalės susikirtimo taškas. Abejur ji yra sava ir nesava, vertikalei per didelė, horizontalei per maža. Tai parodančiu, rodikliu šiandien galime paimti eurą: 2014 metais šv. Silvestro dieną Lietuva dar priklausė horizontalei, o kitą rytą jau pabudo vertikalėje. Pratęsiant užsibrėžtąją kryptį, galima pasakyti, kad euro rodiklis joje jau nėra kokia nors naujovė. Nuo XIV-XV amžių taleris buvo tarptautinė valiuta. Į talerio arealą Lietuvą „atvedė“ Zigmantas Augustas.

Mindaugas, fragmentas iš Kroniki Sarmacji europejskiej, fot. iš „Mówią wieki” archyvo

XIII -amžiuje dar nebuvo jokio talerio arealo, o Lietuvoje dar nebuvo kalamos monetos. Taigi apie Lietuvą būsimojo Višehrado šalių draugijoje šiuo metu kalbėti dar netenka. Baltijos šalių draugijos apskritai dar nebuvo, tačiau nuo amžių egzistavo vienas reiškinys, kur bendrą kalbą surasti galėjo bet kurios kompanijos šalys, – korupcija. Į didžiąją politiką Mindaugas įžengė kaip korupcijos dalyvis. Konkretizuoti šiuos įvykius reikės kiek toliau, o dabar tepažymėsiu, kad Mindaugas čia dar atsiskaitinėjo ne ilgaisiais, o “natūra” – aukso ir sidabro indais, žirgais. Taip papirkinėjo ne iždu, o tik lobiais disponuojantys ankstyvosios valstybės valdovai. Be to, ankstyvoji monarchija – asmeninių ryšių epocha. Besiformuojančioje Lietuvos valstybėje iškylanti valdančioji dinastija šaltiniuose pasirodo plačiame „svainijų“ fone , išplintančiame net už Lietuvos ribų tiek šiaurėje, tiek ir pietuose.
Apie pirmuosius „Višehrado šalių“ valdovus daugiausia sužinoma iš Simono Kezos (Vengrija), Kosmo Prahiškio (Čekija), Gniezno Anonimo (Lenkija) XII-XIII amžių vadinamų tautinių kronikų. Tautinė Lietuvos kronika buvo surašyta tik XVI amžiaus II-III dešimtmetį ir joje nėra tikrų žinių apie Mindaugą. Beveik viską apie istorinį Mindaugą sužinome iš vokiečių ir rusų šaltinių, ypač iš Livonijos eiliuotosios kronikos ir Hipatijaus metraščio. Pastarajame randama nepaprastai vertinga žinutė apie 1219 metų sutartį tarp Voluinės ir Lietuvos. Lietuvai atstovauja penkios kunigaikščių grupės (21 žmogus), vienoje iš jų minimas Dausprungas ir jo brolis Mindaugas. Tai pirmasis žinomas Mindaugo biografijos faktas. Biografiją užbaigiantį Mindaugo nužudymo (1263) faktą pateikia Hipatijaus metraščio nekrologinė žinutė, pavadindama jį didžiuoju kunigaikščiu ir patvaldžiu.
Po sutarties su Voluine beveik 30 metų tai, kas vyko Lietuvoje ir ką veikė Mindaugas, skendi informacijos migloje.
O svarbių įvykių būta ne vieno. Ta pati nekrologinė žinutė keliais žodžiais nubrėžia Mindaugo politinės karjeros kelią nuo jaunesniojo brolio statuso iki patvaldžio (išskirtinai pagarbus terminas): Mindaugas iškilo žudydamas bei išvydamas brolius ir brolėnus. Detalių nežinome, bet visiškai teisus J. Latkowskis, pasakęs, kad Mindaugas suvienijo Lietuvą merovingiškai.

Šešėliai, skęstantys rūke
XIII amžiuje būta dviejų sąvokos „Lietuva“ prasmių – platesnės, atitinkančios visą dabartinę Lietuvą, ir siauresnės („Lietuvos žemės“, ribojamos Nemuno vidupio ir Neries). Pradinės Mindaugo, taip pat ir jo vyresniojo brolio Dausprungo, valdos buvo kaip tik pastarojoje teritorijoje. Livonijos eiliuotoji kronika neturi chronologinio tinklo ir joje aprašomus įvykius tenka chronologizuoti lyginant su kitais šaltiniais. Pirmą kartą ji pamini Mindaugą, kai jis 1245 metais apgulė Vokiečių ordino Embutės pilį Kurše. Tai buvo Mindaugo slapto susitarimo su prieš ordiną kovojančiu Pamario kunigaikščiu Sventopelku paseka, nes 1245 metų vasarį pasirodė smerkiančios Sventopelką popiežiaus Inocento IV bulės. Šios bulės leidžia datuoti Embutės įvykius 1244 metų pabaiga. Embutės apgultis nebuvo sėkminga, bet aprašant toliau sekusias 1245-1246 metų kovas, Mindaugas buvo pavadintas lietuvių „aukščiausiuoju karaliumi“. Šiose kovose „karaliaus“ seserėnas Lengvenis šiaurės rytų Lietuvoje įveikė savo priešus, kurie pabėgo į Livoniją.
Šį kartą galime kalbėti apie „svainijų“ ryšius už Lietuvos ribų. Kitas dalykas, jog Lengvenio priešų (Gineikos, Tučiaus, Milgryno) ryšiai parodo juos tik kaip mažus žmogelius. Kas buvo šie žmogeliai 1245 metų Lietuvoje? Vokiečių ordino brolių akyse tai buvo geri aborigenai, o Lengvenis ir karalius Mindaugas, be abejo, blogi. Jau Mindaugo tėvo kartos už Lietuvos ribų plintančius didelių žmonių ryšius parodo Henriko Latvio kronika, kalbėdama apie XIII amžiaus I-II dešimtmečio lietuvių vyresniuosius kunigaikščius. Joje iškyla didelio lietuvių vilko, engiančio civilizuotinus (užkariautinus ir krikštytinus) žmones, paveikslas. Praėjus 3-4 metams po Lengvenio istorijos, sekė įvykiai, nudažę šį peizažą kur kas ryškesnėmis spalvomis. Mindaugo pasiųsta lietuvių kariuomenė įsiveržė į Smolensko kunigaikštiją. Jai vadovavo jo brolėnai Tautvilas ir Gedvydas (veikiausiai Dausprungo sūnūs) bei jų žemaičių kunigaikštis Vykintas. Mindaugas jiems nurodė: kas sau ką užsikariavo, tai ir pasilaiko. Mindaugo veiksmai rodo, kad Dausprungo jau nebebuvo, taigi tapęs patronimijos ir „svainijos“ senjoru, jis leido brolėnams užsikariauti sau žemes totorių nusiaubtoje Rusijoje, o pats užgrobė jų valdas. Dabar jau Mindaugas galutinai įsitvirtino kaip didysis Lietuvos kunigaikštis.

Giminės konfliktas
Prasidėjo pilietinis karas. Svainius parėmė Haličo kunigaikštis Danielius (Tautvilo ir Gedvydo sesuo buvo už jo ištekėjusi): Vykintas atvyko į Jotvą ir Žemaitiją su pilnu Danieliaus sidabro kapšu. Vykintą sekė Tautvilas su Danieliaus jam duotais rusų ir kumanų kariais, o Danielius derino savo veiksmus su Livonijos ordinu ir Rygos vyskupu. Pats Haličo kunigaikštis įsiveržė į Juodąją Rusiją, kurią tuo metu lietuviai jau buvo užvaldę. Tautvilas nusiaubė Mindaugo valdas, o Vykintas įsitvirtino Šiaurės Žemaitijoje. Visa tai vyko 1249 metais, jų pabaigoje Tautvilas atvyko į Rygą, kur buvo iškilmingai sutiktas ir apkrikštytas.
1250 metų pirmoje pusėje ar viduryje Livonijos ordino magistras Andrius Štirlandas atžygiavo į Mindaugo tėvoninės Lietuvos žemės pietinę dalį. Magistras norėjo pasigalinėti su Mindaugu, bet karalius tūnojo savo pilyje. Palikusi Mindaugą tūnoti, ordino kariuomenė nusiaubė didįjį kunigaikštį palaikančią Pietų Žemaitiją ir privertė pasiduoti Žemgalą. Andriaus Štirlando žygiui buvo kruopščiai pasiruošta. Tačiau ilgai neužsibūta, pilis nebuvo šturmuota. Galbūt prityrusi kario akis įvertino lietuvių fortifikaciją, su kuria anksčiau pakankamai nesusidūrė. O gal turėta ir kitokių motyvų? Nereikia pamiršti, kad Tautvilą išskėstomis rankomis priėmė ne ordino magistras, o Rygos vyskupas. Tautvilas buvo Šiaulių mūšio nugalėtojo Vykinto seserėnas, o Vykintui ordinas nekerštavo tik prašomas sąjungininko Danieliaus. Kitaip sakant, ordinas vyskupui turėjo traukti kaštonus iš karštos ugnies. Ordino kariuomenei atsitraukiant nuo Mindaugo pilies, politinių jėgų pasiskirstymas jau buvo kitoks. Link šios pilies eita solidariai, o nuo jos?
Hipatijaus metraštininkas labai dėmesingas Tautvilui ir nurodo, kad jį globojo Rygos vyskupas Mikalojus, Livonijos eiliuotoji kronika – ordino ruporas – apie Tautvilą ir Rygos vyskupą net neužsimena. Kodėl? Atsakymas paprastas. Su Tautvilu skaitytasi kur kas daugiau, nors toks jo pripažinimas buvo tik fikcija. Puikiai tai suprasdamas, Andrius Štirlandas užmezgė tiesioginius ryšius su Mindaugu.

Krikštas
Kontaktų pradžią parodo Mindaugo pasiuntinio atvykimas pas ordino magistrą 1250 metų antroje pusėje. Mindaugas atsiuntė brangias dovanas ir siūlė dar pridėti, jei magistras nužudytų Tautvilą. Andrius Štirlandas tapo korupcijos bendrininku, bet patį jos aktą nukreipė ne prieš Tautvilo asmenį, o prieš jo politinę fikciją, pasiūlydamas Mindaugui krikštytis ir paremti, išgaunant popiežiaus sutikimą tokiam apsikrikštijimui. Įžvalgus politikas Andrius Štirlandas čia atgaivino idėją, kuri numatė naujai atsirandančių valstybių pripažinimą jų apsikrikštijimo sąlyga. Lietuva buvo vienintelė tokia valstybė toje erdvėje, kurioje dabar gyvena Baltijos šalys, ir įžvalgusis magistras suprato, kiek jo ordinas gali išlošti verždamasis į šią erdvę ne per priekinius, o per užpakalinius vartus. Hipatijaus metraštis nurodo, kad pasiūlęs Mindaugui krikštytis, Andrius Štirlandas pridūrė: Esu tavo draugas.
Grįžęs iš Žemgalos, Andrius Štirlandas buvo Mindaugo pakviestas deryboms, kurie pasibaigė sėkmingai. 1251 metų liepą keliomis bulėmis Inocentas IV konstatavo Mindaugo ir jo valdinių apsikrikštijimą, priėmė jį į šv. Petro globą, nustatė Mindaugo apvainikavimo karaliumi tvarką ir vykdytojus. 1250 metų pabaigos – 1251 metų vidurio laikotarpis apima Mindaugo susitarimą su Livonijos ordinu, jo katechizaciją, krikštą, pasiuntinio Parbaus atvykimą į Rygą, jo išvykimą į Milaną (pas popiežių, lydimo ir kuruojamo Livonijos ordino delegatų), popiežiaus sprendimus ir nurodymus. Inocentas IV, pritardamas „korumpuotam“ Livonijos ordino ir atsiradusios Lietuvos valstybės sandoriui, su Mindaugu elgėsi taip, kaip Otonas III elgėsi su Lenkijos Boleslovu Narsiuoju ir Vengrijos Steponu Šventuoju.
1253 metų liepos mėn. Mindaugo karūnavimas ėjo kartu su žemių (daugiausia Žemaitijoje) dovanojimo Livonijos ordinui aktu. Misijinės Lietuvos diecezijos vyskupu buvo paskirtas ruošęs jį krikštui ordino brolis kunigas Kristijonas, ordinas perėmė į savo rankas visą šalies konversijos procesą. Už karūnas mokėjo ir kiti, nors jų mokama kaina nebuvo tokia didelė, nes nei Vengrijos, nei Lenkijos valdovui nereikėjo varžytis su konkurentu, kuris dar buvo ir kolaborantas. Kolaborantą rėmė Rygos vyskupas ir kapitula. Livonijos ordino magistras pasirinko realų valdovą, o ne kolaborantinę fikciją, ir laimėjo.

Giminės varžybos ir karūna
Popiežius pažymėjo, kad savo krikštijamą šalį Mindaugas išplėšė iš pagonių rankų. Tai reiškė, kad Tautvilas, nors tapo kataliku anksčiau už Mindaugą, buvo „nurašytas“ į tokius pagonis. Tautvilui su turimais Danieliaus kariais teko iš Rygos trauktis į Žemaitiją pas Vykintą. Jo paremtas ir pasitelkęs jotvingius, aploštas brolėnas 1251 metų vasaros pabaigoje išžygiavo prieš jį aplošusį dėdę. Dėdė, kartodamas 1250 metais išbandytą taktiką, užsidarė Vorutos pilyje. Taigi prie pilies susidūrė dvi Lietuvos: senoji ir naujoji. Senąją Lietuvą rėmė Haličo kariuomenė, naująją – Livonijos raitų arbaletininkų. Tačiau niekas neskubėjo rimtai susiremti ir viskas pasibaigė grasinamu manevravimu. Tautvilas sugrįžo į Žemaitiją. Rudenį sekė Mindaugo puolimas: jis apgulė Tautvilą Vykinto pilyje Tveruose. Mindaugą sužeidus, jo kariuomenė pasitraukė, šis vidaus karas nusitęsė į 1252 metus. Tautvilui teko prašyti Danieliaus paramos. Danieliaus smūgiai buvo skaudūs, nusiaubę Lietuvos dalį. Haličėnai paėme kelias pilis, bet niekur nepajėgė įsitvirtinti, Tautvilui teko bėgti į Haličą. 1252 metų pabaigoje karo veiksmai pasibaigė, o 1253 metais Danielių atitraukė jo ekspedicija į Moraviją ir Sileziją, kurioje dalyvavo ir Tautvilas su Gedvydu.
Gavęs atvangą, Mindaugas apsivainikavo karaliumi 1253 metų liepos 6 (galbūt 13). Mindaugą vainikavo popiežiaus įgaliotas, Vokiečių ordino bažnytinei jurisdikcijai priskirtas, Kulmo vyskupas Heidenreikas. Karūnas karališkajai porai (tikėtina, kad tai Rygos auksakalių darbas) atvežė, kaip nurodo Livonijos eiliuotoji kronika, Andrius Štirlandas. Šaltiniuose konkrečiai neužfiksuotas vyriausiosios Vokiečių ordino vadovybės požiūris į jo sandorį su Mindaugu. Jai, žinoma, buvo priimtini Mindaugo žemių užrašymai ir Lietuvos konversijos perdavimas į Vokiečių ordino rankas, bet vargu ar patiko Lietuvos valstybingumo pripažinimas. Pragmatiškai teko su tuo sutikti, tačiau manyta, kad Livonijos magistras sumokėjo per brangiai.
Dar 1252 metų Livonijoje atsirado savotiškas jo dubleris – didžiojo magistro įgaliotas ordino Vokietijos žemių magistras Eberhardas Zeinas. Hipatijaus metraštyje nurodoma, kad Livonijos ordino kapitula sukilo prieš Andriaus Štirlando „korupciją“ ir privertė jį išvykti į Vokietiją. Jis tai padarė (1253-1254 metų sandūroje) atvykdamas atsisveikinti su Mindaugu. Tai buvo šiltas atsisveikinimas, o jame dalyvavo ir Lietuvos karalienė, kurios žinomas tik krikščioniškas vardas – Morta. Ji Mindaugo žmona tapo tik 1252 metais ties Tverais žuvus jos kovojančiam prieš Mindaugą pirmajam vyrui, Šiaulių kunigaikščiui Vismantui (Hipatijaus metraštis tiesiog kalba apie iš Vismanto pasiimtąją žmoną). Tuo metu vyriausias Mindaugo sūnus Vaišelga jau buvo suaugęs vyras, taigi jis negalėjo būti Mortos vaikas. Veikiausiai jo motina (ir pirmąja Mindaugo žmona) laikytina vardu nenurodyta karalienė, vaišinusi 1250 metų pabaigoje atvykusią derėtis dėl krikšto Livonijos ordino delegaciją. Galime tik pasakyti, kad po metų tokios Mindaugo žmonos nebebuvo. Morta Livonijos kronikoje iškyla kaip karšta katalikė ir vokiečių draugė, o jos santykiai su Mindaugu pasižymėjo abipuse meile. Išvykdamas, Andrius Štirlandas pasidžiaugė sėkmingai vykstančiu lietuvių krikščioninimu.
Išstumdama Andrių Štirlandą, Vokiečių ordino vadovybė, vis dėlto, norom nenorom pripažino jo sandorio naudingumą ir buvo išlaikyti geri Livonijos ordino ir Lietuvos karalystės santykiai iki 1261 metų Lietuvos misijinės vyskupijos įsteigimas, vokiečių rašovų panaudojimas, popiežiaus leidimas Mindaugui vainikuoti karaliumi jo sūnų, karaliaus tarybos funkcionavimas rodo, kad Lietuvoje ėmė visapusiškai klostytis feodalinės valstybės valdymo struktūros.

Nesantaikos sėklos
Tačiau buvo ir antroji monetos pusė: susisiedama su Livonijos ordinu, Lietuva ne tik netapo baltų gentis vienijančia politine struktūra, bet ji negalėjo suvienyti net viso gentinio lietuvių etnoso.
1236 metais Šiaulių mūšyje žemaičių kunigaikščių svainijos susitvarkė su kalavijuočiais pačios, bet apie jų ryšius su Mindaugu šeštą dešimtmetį nežinome nieko. Tačiau Livonijos eiliuotoji kronika vaizdžiai parodo kaip vieningai veikė kunige von Sameiten, vadovaujami galbūt išmintingiausio iš jų kunigaikščio Almeno, kuris numatė dažnus žygius į silpnai įtvirtintą Kuršą. Beveik nuolatinėje kovos parengtyje laikomos kariaunos ir sukelti ant kojų vietoje žagrės ietį nusitvėrę žemdirbiai visą šeštąjį dešimtmetį sėkmingai vykdė Almeno planą. Ramus šiaurės ir vakarų pasienis leido Mindaugui sukoncentruoti dėmesį į pietus ir rytus. 1254 metais jis susitaikė su Danieliumi Haličiečiu. 1255 metais lietuvių kariaunos parėmė Danieliaus bandymą išsivaduoti nuo Aukso ordos, išsiruošdamos į žygį prieš Zviaholo pilį. Jos pavėlavo ir haličėnai vieni užvaldė visą grobį. Tai vėl sugadino Mindaugo santykius su Danieliumi, bet tai buvo smulkmena, lyginant su siaubingomis vėlesnėmis šio neapgalvoto Zviaholo žygio pasėkomis.
Keršydamas už 1255 metų antpuolį, Aukso ordos karvedys Burundajus 1258-1259 metų žiemą išsirengė į žygį prieš Lietuvą. Dalyvauti žygyje Burundajus privertė haličėnus. Totoriai netrukdomi nuteriojo Lietuvos bei Nalšios žemes ir išsivarė daug belaisvių. Žinome taip pat, kad sužinoję apie Danieliaus paklusimą ir paramą Burundajui, lietuviai suspėjo įsiveržti į Naugarduką ir sučiupti Danieliaus sūnų Romaną. Jiems vadovavo išėjęs iš vienuolyno Vaišelga ir veikiausiai 1254 metais (ar kiek vėliau) Mindaugui paklusęs ir į Lietuvą sugrįžęs Tautvilas. Sekusiam paskui Burundajų Danieliui Romano išvaduoti nepavyko. Lietuva buvo nusiaubta, bet neužkariauta. Karalius Mindaugas išliko, tačiau tai buvo jau ne tas karalius, ypač tai pasijuto pačioje Lietuvoje.
Žemaičiams sėkmingai vykdant Almeno planą, nebeatsigindami nuo jų, livoniečiai 1259 metais paprašė kitų Vokiečių ordino šakų paramos. Jungtinė ordino kariuomenė susirėmė su žemaičiais 1260 metų liepos 13 dieną prie Durbės ežero ir liko visiškai sumušta. Laimėjo žemaičiai, bet tai buvo visų baltų laimėjimas, jie sukilo ir Prūsijoje, ir Livonijoje. Nors Mindaugas buvo neseniai totorių sutryptas, žemaičiai 1261 metais, vis dėlto, kreipėsi į jį, prašydami paimti juos į savo valdžią, bet nurodė ir savo prašymo kainą: karalius turėjo stoti visų baltų kovos prieš vokiečių atėjūnus priešakyje. Tą kovą buvo įmanoma laimėti tik vadovaujant visos Lietuvos valdovui. Tai buvo kova dėl tėvų gyvenimo būdo
politiniai prioritetai, paklusti, ją buvo įmanoma laimėti tik vadovaujant visos Lietuvos valdovui.
Nėra čia vietos detaliai aprašyti, kaip Mindaugas sutiko patenkinti žemaičių prašymą, pradėjo kariauti su Vokiečių ordinu, bet pamatė, kad sukilę baltai netrokšta būtent jo valdžios. Kai mirus žmonai, karalienei Mortai, pagrobė nalšėno Daumanto žmoną, taip leido susimokti savo seserėnui Treniotai su nuskriaustuoju nalšėnu. To pasekmė buvo Mindaugo mirtis 1263 metais.
Tai jau nebuvo paslaptingasis Mindaugas, kurį slėpė šaltinių spragos. Tačiau didžiausią Mindaugo paslaptį šaltiniai kaip tik slepia šioje baigtinėje Mindaugo gyvenimo atkarpoje. Slepia ne nutylėdami, o labai daug pasakydami. Bet kas ir kaip tą sakė?
Žemaičių pasiūlymą ir Mindaugo apsisprendimą aprašo Livonijos eiliuotoji kronika, šioje vietoje pagrindinis informatorius buvo Livonijos ordino brolis kunigas, karalienės Mortos nuodėmklausys Zivertas Tiuringietis. Atvykę į Lietuvą žemaičių pasiuntiniai pirmiausiai nuėjo pas visagalį senojo Mindaugo karvedį, jo seserėną Treniotą, kuris paprašė smulkiai paaiškinti jų norus. Treniota turėjo savo sąskaitų su trukdančiais jam prekiauti ordino riteriais. Išklausęs žemaičius, jis pareiškė: maldausime Mindaugo ir grasinsime jam tol, kol jam apkars visa jo krikščionystė. Pasistengta kalbėti ne Mortos akivaizdoje.
Perkalbėtas Mindaugas vėl tapo krikščioniams priešiškas ir stojo pagonių pusėn. Esantys Lietuvoje vokiečiai buvo nužudyti arba įkalinti (karalienės užstotas Zivertas išleistas). 1261 metų rudenį lietuvių kariuomenė atžygiavo prie Cesio. Žygis nepavyko, Mindaugas karčiai priekaištavo Treniotai už jo patarimus. Sugrįžęs jis savo ruožtu susilaukė Mortos priekaištų. Desperatiškai į juos atsakė: aš paniekinau krikščionystę, atstūmiau magistrą, pasirinkau pagonystę; kvailai pasielgiau, bet nieko kito nelieka, kaip pritarti Treniotos ir žemaičių siekiams.
Nekartosiu seniai žinomų Vokiečių ordino ir Apaštalų sosto versijų, kurių viena tapatina pradėtą kovą prieš ordiną su krikščionybės atsisakymu, kita tai neigia. Nusineštos į kapus Mindaugo mįslės esmė yra ne jo konfesinė, o politinė pozicija. Vytautas Didysis krikštijosi net tris kartus, bet kas domisi jo jausmais, žegnojantis nuo kairiojo ar dešiniojo peties? Abi Mindaugo jausmų versijos pateiktos savaip suinteresuotų pusių, bet popiežius Klemensas IV pasakė tik kelis žodžius, o kryžiuočių šaltiniai labai žodingi. Tik kas iš tų žodžių, jeigu pranešantis apie Mindaugo krikštą jo pasiuntinys pavadinamas pagoniu? Gal Urbono IV tylėjimas yra iškalbingesnis už daugelį žodžių? Mįslė išlieka.

Eduardas Gudavičius
Vilniaus universiteto profesorius – emeritas, LDK istorijos tyrinėtojas

Brunonas iš Kverfurto

Andrzej Pleszczyński
vert. Bartłomiej Kowal

Baigiantis 1009 metų žiemai – vasario 14 arba kovo 9 – kažkur Lenkijos, Lietuvos, Prūsijos ir Rusios pasienyje nuo pagonių rankų žuvo ypatingas žmogus. Jį pažinojo imperatoriai Otonas III ir Henrikas II, popiežiai Silvestras II ir Jonas XVII, su juo draugavo Boleslovas Drąsusis. Jis viešėjo Rusios kunigaikščio Vladimiro Didžiojo dvare, be to veikiausiai buvo ir vengrų karaliaus Stepono I Šventojo svečias.

Šventasis Vaitiekus su christianizacine misija atvyksta pas prūsus, Gniezno katedros durų fragmentas. Praėjus keliems metams po švento Vaitiekaus, kaip kankinio, mirties, jo pramintu keliu vyks Brunonas Kverfurtietis, fot. Wojciech Kalwat

Brunonas iš Kverfurto atidavė gyvybę už reikalą, kuriuo giliai tikėjo. Tą tikėjimą patvirtina rašytiniai kūriniai, o būtent garsusis laiškas Henrikui II, kuris buvo prieš karą nukreiptas manifestas, turėjęs įtikinti vokiečių karalių, baigti karą su Boleslovu Drąsiuoju ir atsigręžti prieš pagonis. Brunonas propagavo taikos tarp krikščionių idėjas. Norėjo, kad krikščioniškos valstybės ir toliau paklustų Romos imperatoriui, tačiau kartu išsaugotų plačią autonomiją. Tokiu būdu Imperium Christianum erdvėje galėjo susikurti savotiška šalių, vienijamų brolybės ir pagarbos kito savarankiškumui idėjos, konfederacija, kurios nariai teiktų vieni kitiems pagalbą prieš išorės priešus.
Tikriausiai jis buvo svajotojas, tačiau jam negalima priekaištauti dėl nuoseklumo, realizuojant savo pažiūras, nebuvimo. Jo veikla ir mintys, atskleistos literatūriniuose kūriniuose, gerai įsirašo į nuo seno Vakarų Europos krikščioniškojo elito tarpe populiarias koncepcijas. Greta paminėtų jo nuopelnų reikėtų pabrėžti jo užsidegimą pagonių evangelizacijai, idėją, kurią pirmo tūkstantmečio pabaigoje globojo didieji autoritetai: imperatorius Otonas III bei popiežius Grigalius V, o vėliau Silvestras II. Brunonas buvo taip pat stipriai susižavėjęs religinėmis koncepcijomis paplitusiomis šiaurės Italijoje, kurių ištakose buvo Romualdas iš Kamaldoli. Visgi didžiausią įtaką jam turėjo buvęs Prahos vyskupas ir kankinys Vaitiekus, nužudytas prūsų 997 metais.

Vyskupo Vaitiekaus pasekėjas
Gimęs maždaug 974 metais Kverfurte, Harco kalnų papėdėje, vidutinio turtingumo kilmingųjų saksų šeimoje Brunonas galėjo sutikti Vaitiekų Magdeburge, arkikatedros mokykloje, į kurią jis įstojo 981 metais, maždaug tuo metu, kada Vaitiekus ją paliko. Kaip tų pačių mokytojų mokinys Brunonas turėjo girdėti apie buvusio kolegos likimą, apie tai, kaip jis tapo diecezijos ordinariumi ir apie jo tikėjimo aistrą. Garsas apie Vaitiekų turėjo pasiekti Magdeburgą jau vien dėl to, jog jo išvykimas iš Prahos, susipykus su to meto čekų elitu, buvo neeilinis įvykis.
Vaitiekų globojo Vokietijos imperijos regentė Teofana. Jos sūnus, dar jauno amžiaus karalius Otonas III, buvo labai sužavėtas jo karšto tikėjimo. Vaitiekaus pusėje buvo taip pat popiežius, kuriam jis nurodė savo išvykimo iš Čekijos sostinės Prahos priežastis, tarp jų ir apie savo norą atsisakyti vyskupo pareigų. Tokiam ketinimui priešinosi jo tiesioginis viršininkas Mainco arkivyskupas Viligis. Nusiminęs Vaitiekus kaip piligrimas vyko į Jeruzalę. Pasiekė jis tik Monte Casino. Įkalbėtas garsaus graikų eremito švento Nilo grįžo į Romą ir įstojo į švento Bonifaco ir Aleksijaus benediktinų vienuoliją, įsikūrusią Aventino kalno papėdėje. Šis vienuolynas kuriam laikui namais buvo tapęs ir Brunonui.
Vaitiekus neilgai džiaugėsi vienuolio gyvenimu. Čekijos kunigaikštis, nežiūrint į tai, jog nesenai konfliktavo su Vaitiekumi, pasiuntė Viligisui imperatoriaus ir popiežiaus prašymą dėl vyskupo sugrįžimo į Čekiją. Taip ir įvyko. Yra manoma, jog antrojo pontifikato Prahoje metu (992–994 metais) Vaitiekus apkrikštijo vengrus ir užmezgė kontaktus su kunigaikščiu Vajku, kurį turėjo apkrikštyti. Tas valdovas įėjo į istoriją kaip karalius Steponas I. Šios versijos nėra galimybių patikrinti. Visgi yra aišku, jog vienas iš Vaitiekaus kunigų 996 metais tavo Pečvarado vienuolyno abatu, 1000 metais iš Romos atvežė Steponui karaliaus karūną, o greitai tapo Vengrijos arkivyskupu.
Vengrus Vaitiekus galėjo aplankyti antrosios išvykos iš Tėvynės metu 994 metais. Pripratęs prie idealizuoto dvasingumo, vyskupas negalėjo pakęsti įpročių tuo metu buvusių Prahoje. Jo gyvenimo aprašymuose neužsimenama apie politiką, o konfliktų šaknys glūdėjo paprotinėje ir religinėje sferoje. Vyskupas bandė apginti nuo mirties neištikimybe apkaltintą žmoną, taip pat draudė žydų pirkliams pardavinėti krikščionis belaisvius, kurie vėliau buvo gabenami į musulmoniškuosius kraštus. Taip pat yra žinoma, jog tuoj po vyskupo išvykimo 995 metų rugsėjį Čekijos kunigaikščio Boleslovo II šalininkai užpuolė Libicę, Vaitiekaus rezidenciją ir užmušė vyskupo brolius.
Komplikuotas Vaitiekaus gyvenimas plačiausiai yra žinomas iš jo biografijos parašytos Brunono („Šv. Vaitiekaus gyvenimas“ yra dvi versijos; trumpoji ir platesnioji). Be kita ko Brunonas pats nuėjo tuo pačiu keliu kaip ir jo didvyris. Būsimojo baltų misionieriaus tekstai iš tikrųjų rėmėsi ankstyvesniu švento Vaitiekaus gyvenimo aprašymu, priskiriamu Aventino vienuoliui Jonui Kanaparijusui, tačiau savo versiją jis papildė originalia informacija. Tai reiškia, jog Brunonas rinko informaciją apie Vaitiekų, buvo juo sužavėtas.
Vaitiekus vėl prašė savo valdžios atleisti jį Prahos vyskupo pareigų. Sprendimo laukė, būdamas Aventino vienuolyne. Jo likimą turėjo spręsti sinodas, sušauktas Romoje 996 metų gegužės mėnesį. Ten atvyko ir Otonas III, kuris po popiežiaus Jono XV mirties jo įpėdiniu paskyrė savo kapelioną Brunoną, Karintijos kunigaikščio sūnų. Šis pasivadinęs Grigaliaus V vardu Vatikano bazilikoje karūnavo Otoną imperatoriaus karūna. Hierarchų sprendimui Vaitiekaus atveju didžiausią įtaką turėjo Viligiso pozicija, kuris reikalavo laikytis bažnytinės teisės ir siekė, jog Vaitiekus grįžtų atgal į Prahą. Sprendimo griežtumą kiek švelnino Grigaliaus V klauzulė, pagal kurią, jeigu tokiam hierarchų sprendimui priešinsis čekų valdovai, jis gali vykti kaip misionierius pas pagonis.
Laukdamas Boleslovo II sprendimo, Vaitiekus kaip piligrimas vyko į prancūzų šventoves: į švento Martyno Toure, švento Benedikto Fleury ir švento Dionizo Saint-Denis. Pakeliui jis užsuko į imperatoriaus dvarą. Otonui šis žmogus patiko, kadangi jis, kaip ir imperatorius, artėjančio tūkstantmečio akivaizdoje buvo užsikrėtęs tokia pat misticizmo dvasia. Galima spėti, jog Vaitiekui buvo suteikta didelė garbė rūmų koplyčioje, dalyvaujant imperatoriui, laikyti velykines mišias. Imperatoriaus dvare jį be jokios abejonės matė ir juo žavėjosi tuometinis imperatoriaus kapelionas Brunonas iš Kverfurto.

Tragiška misija Prūsijoje
996 metų pavasarį Vaitiekus gavo laišką iš Prahos – Boleslovas II nesutiko, jog jis sugrįžtų į šalį. Tokioje situacijoje jam liko tik viena išeitis misija į Prūsiją. Sprendimas, kur jis turėtų vykti, buvo akivaizdus: pas lenkų valdovą Boleslovą Drąsųjį viešėjo jo brolis Sobieslovas, Libicės kunigaikštis, išlikęs gyvas po 995 metų skerdynių vien dėl to, jog buvo su Otono III kariuomene jos žygyje į Palabį. Lenkijos kaimynystėje taip pat buvo regionų, kuriuose gyveno pagonys ir kur buvo galima vykti, vykdant jam popiežiaus paskirtą užduotį. Boleslovas Drąsusis rėmė bažnyčios žmones ir buvo, ką pabrėžė ir jo atžvilgiu nedraugiškai nusiteikęs kronikininkas Ditmaras Merzeburgietis, dievobaimingu žmogumi.
Lenkijoje buvo priimtas sprendimas išsiųsti Vaitiekų ne pas liutičius, o į Prūsiją. Pagrindine priežastimi vykti ne į Palabio kraštą buvo 997 metais prasidėjęs saksonų – slavų karas. Esant tokioms aplinkybėms, Vaitiekaus pasiuntimas už Oderio būtų prilygęs mirties nuosprendžiui. Žiemos pabaigoje arba ankstyvą 997 metų pavasarį misionierius valtimi kartu su broliais Radzimu – Gaudečiu ir presbiteriu Bogušu- Benediktu, iš pradžių lydimi 30 kariauninkų išplaukė iš Gdansko į Rytus. Ne aišku, kur misionieriai nuvyko: ar į Sembą, o gal į Pomezaniją (dabartinio Elbingo apylinkėse). Misijos maršrutas buvo tikrai susijęs su prekybos keliais ir žemėmis, kurias kontroliavo Boleslovas Drąsusis. Gyvenimo aprašymai užsimena apie Vaitiekaus pasirodymą turguje. Kaip įprasta tokiose vietose svetimieji buvo toleruojami, kadangi juos gynė svetingumo paprotys. Tačiau specialiai atvykėliams sukviestas pasitarimas su vietiniais žmonėmis baigėsi raginimais, grasinant mirtimi, palikti bendruomenės žemes. Buvo sakoma, jog jie skelbia tą tikėjimą, kurio netoleruoja jų dievai. Misionieriai įsiklausė į tokius pageidavimus, tačiau po keletą dienų trukusių klajonių, balandžio 23 dieną, laikė mišias šventoje vietiniams gyventojams giraitėje. Juos sulaikė vietos kariaunininkai vadovaujami kunigo vardu Siko, kurio brolį karinio susidūrimo metu kiek anksčiau užmušė lenkai. Siko smogė ietimi Vaitiekui į širdį, po to jam buvo nukirsta galva, kurią vėliau pagonys užmovė ant kuolo. Šv. Vaitiekaus bendrakeleivių buvo pasigailėta ir jie buvo išsiųsti į Lenkiją.
Boleslovas Drąsusis išpirko švento Vaitiekaus kūną. Tačiau šis veiksmas nebuvo, kaip kai kada manoma, jo didelio įžvalgumo patvirtinimu. Nebuvo taip, jog jis jau tada buvo sumanęs po relikvijos įsigijimo pastatyti Gniezne katedrą. Toks mąstymo būdas, numatant ateitį, tarsi iš anksto pranašauja Lenkijos valdovo toliaregiškumą, o kartu ir jo veiksmų ciniškumą. Tikrovė buvo kitokia. Tais laikais buvo įprasta, kad aukščiau visuomenės hierarchijoje stovintis asmuo išpirkdavo savo žmonių kūnus, norėdamas juos garbingai palaidoti. Jeigu kunigaikštis nebūtų rūpinęsis savo misionieriaus palaikais, tai būtų traktuojama kaip gėda. Jis prarastų savo pavaldinių pasitikėjimą ir savo draugus ir sąjungininkus užsienyje, paversdamas save pasityčiojimo objektu.
Po švento Vaitiekaus kankinystės istorijos pastebimas politinis Boleslovo suartėjimas su Otonu III. Imperatorius atvyko į Gniezną, prie žmogaus kapo, kuriuo juos žavėjosi. Švento Vaitiekaus kūno dalys, padovanotos imperatoriui, papuošė bažnyčias Romoje, Akvizgrane, Leodiume ir Ostryhome.

Eremitai Boleslovo Drąsiojo valstybėje
Brunonas iš Kverfurto nedalyvavo imperatoriaus kelionėje į Lenkiją. Kada jį pasiekė informacija apie švento Vaitiekaus mirtį, jis metė tarnybą dvare ir 988 metais apsigyveno Romos Aventino vienuolyne. Tačiau gana greit uolus pamaldumas paskatino jį prisijungti prie kitos dvasinės bendrijos su griežtesne regula. Dar svarbesnis buvo tas faktas, jog tos brolijos nariai ruošėsi misinei veiklai. 1001 metais Brunonas atsidūrė Perėjuje netoli Ravenos pas eremitus globojamus šventojo Romualdo.
Maždaug tuo pat metu neįvardintas Boleslovo Drąsiojo sūnus, kaip pasakoja švento Romualdo gyvenimo aprašymas, taip pat tapo vienuolijos nariu Perėjoje. Ten tam tikrą laiką buvojo ir pats Otonas III ir besikuriančiam vienuolynui švento Vaitiekaus raginimu fundavo bažnyčią. Toks paraginimas nebuvo atsitiktinis – eremitų bendrija jau tada rengėsi krikščionybės platinimui šiaurėje.
Prieš pat mirtį Otonas III asmeniškai iš brolijos Perėjoje atrinko vienuolius, kurie buvo pasiųsti į Lenkiją. Tam sumanymui vadovavo Brunonas. Imperatoriaus planai sulaukė Romualdo pasipriešinimo, kuris nenorėjo prarasti geriausių savo mokinių. Jį taip pat supykdė tas faktas, jog jo pavaldiniai bendravo su imperatoriumi be jo žinios ir priėmė jo pasiūlymą. Matyt Romualdas liepė viešai išplakti rykštėmis Brunoną, kuris jam perdavė Otono linkėjimus. Taip pat buvo nubausti ir vienuoliai Benediktas ir Jonas, pareiškę norą palikti eremitus. Tik paties imperatoriaus įsikišimas lėmė, jog Romualdas leido jo mokiniams palikti Perėją.
Benediktas ir Jonas, gal būt dar ir kiti eremitai, – šaltiniai nepatikslina, kiek ordino narių tada išvyko į Lenkiją – apsigyveno Miendzyrečuje, prie pagonių liutičių ir pamarėnų sienos. Jie, kaip iš pradžių ir šventas Vaitiekus, norėjo į krikščionių tikėjimą atversti Palabio slavus.
Siekdamas suteikti misijai atitinkamus teisinius įgaliojimus, imperatorius pavedė Brunonui gauti iš popiežiaus mantiją (vyskupo valdžios ženklą) ir pasirūpintu jo pritarimu christianizacijai tose žemėse formaliai priklausiusioms Magdeburgo arkivyskupijai. 1002 metais Brunonas gavo mantiją, tačiau tik praėjus dviem metams Magdeburge gavo ir vyskupo įšventinimą. Jam nebuvo paskirta diecezija. Galimas daiktas, jog ateityje jo globai turėjo būti pavestos teritorijos pagonių, kuriuos į krikščionybę atvertė eremitai.
Tuo tarpu Miendzyrečuje atsitiko tragedija. Plėšikai, prisiklausę gandų, apie pinigus, kuriuos tariamai dovanojo kunigaikštis, įsiveržė pas eremitus ir juos užmušė. Sukrėstas mirties, jo bičiulis Brunonas parašė apie juos kūrinį, žinomą kaip „Penkių lenkų brolių gyvenimo aprašymas“. O kadangi tarp Henriko II ir Boleslovo Narsiojo kilo karas, pats Brunonas negalėjo atvykti į Lenkiją. Jo misinės veiklos objektu tapo vengrai, vėliau apie 1007 metus jis nukeliavo pas pečenegus prie Juodosios jūros. Ši misija, padedant Kijevo kunigaikščiui Vladimirui, pavyko: Brunonas atvertė į krikščionybę dalį klajoklių genčių ir įšventino jiems vyskupą.

Pirmasis lietuvių misionierius?
1008 metais Brunonas pirmą kartą pasirodė Lenkijoje (kai kada tvirtinama, kad čia jis viešėjo jau 1005, o gal ir 1007 metais). Tuomet dar vyko karas su Henriku II, bet nebuvo vykdomi aktyvūs kariniai veiksmai. Misionierius norėjo jog būtų sudaryta taika ir pasiuntė vokiečių valdovui laišką – manifestą, kuriame rašė: „Jeigu kas […] pasakys, kad šiam kunigaikščiui [Boleslovui Drąsiajam] esu ištikimas ir su juo nuoširdžiai draugauju, tai bus tiesa. Iš tikro myliu jį kaip mano nuosavą dūšią ir labiau už mano gyvybę“. Lenkų valdovas buvo vienu svarbiausių pagonių Vidurio Europoje christianizavimo idėjos rėmėjų bei siekė jog regionas atsidurtų Imperium Christianum, įtakoje. Tai buvo idėja, kurios autoriumi buvo Otonas III ir kuri Brunonui tapo gyvenimo tikslu. Kai misionierius nesulaukė atsakymo į savo laišką iš Henriko II, nusprendė imtis ypatingai pavojingų veiksmų. Iš tikro jo paskutinis veikalas buvo atsisveikinimas su šiuo pasauliu ir Henriku II, kuris buvo jo senjoru.
Prieš prasidedant pavasariui, kada pelkės skyrusios Lenkiją nuo baltų genčių dar buvo užšalusios, misionierius kartu su kitais 18 prietelių leidosi į kelionę pas pagonis. Dėl netikslios informacijos sunku nustatyti, kokiais keliais jie ėjo ir kur buvo jo nužudymo vieta. Žinoma tik tiek, kad iš pradžių, kaip informavo Vipertas, vienintelis gyvu išlikęs šios ekspedicijos dalyvis, žygis buvo sėkmingas. Misionieriai pakrikštijo genties vadą Netimerą kartu su 300 jo žmonių. Visgi vėliau kitas vietinės genties seniūnas liepė nužudyti Brunoną, o jo palydovus pakarti. Pasigailėta tik Viperto, kuris buvo apakintas. Nepalaidotus kankinių kūnus išpirko Boleslovas Drąsusis. Toks buvo antrojo baltų nužudyto kankinio likimas, kuris galbūt buvo pirmuoju lietuvių misionieriumi. Jo siekis atversti į krikščionybę baltų gentis pasirodė esąs pirmalaikiu. Brunonui galima prikišti atitrūkimą nuo realybės, perdėtą idealizmą. Tačiau reikėtų prisiminti (triavilizuojant Karlo Markso pasakymą), kad būtent idėjos ir jų realizatorių pasirengimas aukotis kuria realybę, nors kai kada praeina daug laiko tarp idealistų mirties ir jų svajonių išsipildymo.

Andrzej Pleszczyński
lenkų istorikas, Marie-Curie-Sklodovskos universiteto Liubline profesorius, ankstyvųjų iduramžių tyrinėtojas

Lenkija ir Lietuva Europos istorijoje

Henryk Samsonowicz
vert. Bartłomiej Kowal

Lenkija ir Lietuva politinėje arenoje pasirodė sąlyginai vėlai, X ir XI amžiuje. Iš pat pradžių nebuvo jokių ženklų, rodančių jų tamprų suartėjimą. Gal net priešingai. Baltų genčių išpuoliai prieš Mozūriją paskatino kunigaikštį Konradą atkelti į jo valstybės pasienį Vokiečių ordiną, kuris po kurio laiko tapo grėsme abiem valstybėms.

XVII a. Abiejų Tautų Respublikos žemėlapis, fot. iš „Mowią wieki“ archyvo

Persilaužimas Lenkijos ir Lietuvos civilizacinėje raidoje įvyko XIII ir XIV amžiuje. Kolonistų iš vakarų imigracija pakeitė Lenkijos veidą, o Lietuvos ekspansija Gedimino ir jo sūnų laikais pavertė didžiąją kunigaikštystę didele, daugiakultūrine ir daugiaetnine valstybe. Abi valstybės suartėjo XIV amžiuje, iš pradžių per Kazimiero Didžiojo ir kunigaikštystės Aldonos vedybas, o vėliau – 1385 metais – dėl personalinės unijos sudarytos Krėvoje. Dvi daugiakultūrės ir daugiaetninės valstybės, išsaugodamos savo atskirumą, keliems šimtams metų sukūrė vieną iš didžiausių Europos valstybių. Ji apėmė teritorijas nuo Juodosios jūros stepių iki Silezijos, nuo Livonijos iki Karpatų. Tačiau ši valstybė buvo pakankamai silpna tiek demografiniu tiek ekonominiu požiūriu. Virš 900 tūkst. km2 gyveno apie 10 mln. gyventojų, apgyvendinimo tankis buvo labai netolygus/ Karalystėje jis siekė apie 16 gyventojų km2, Lietuvoje neviršijo penkių. Iš esmės valstybėje nebuvo didelių miestų ir po trumpo ekonominio klestėjimo laikotarpio šių valstybių ūkis vis labiau regresavo ir buvo ekonomiškai mažai efektyvus.
Valstybė ta turėjo kitų savybių, kokių būtų sunku surasti daugumoje kitų Europos valstybių. Daugiaetniškumą lydėjo ir skirtingos religijos. Religinių karų metu reformacijos laikotarpyje, augant tikybiniam nepakantumui, Abiejų Tautų Respublika buvo savotiška minties laisvės ir religinės tolerancijos oazė. Ji buvo nepriklausoma nuo politinių krizių ir valstybės situacijos ir sudarė salygas sugyvenimui daugeliui reformuotų tikėjimų. Žudai toje valstybėje turėjo savo savivaldą seimo apėmusio keturias žemes pavidalu, armėnai galėto reguliuoti bendruomenės gyvenimą pagal savo teises, sukurtas Mechitaros Goša. Iki pat krizės XVII amžiaus viduryje Abiejų Tautų Respublika buvo santykinės ramybės kraštas.
Net prancūzų revoliucijos išvakarėse buvo formuojama nuomonė, jog „Vokietijos bruožu yra paklusnumas, Anglijoje – teisė ir laisvė, Prancūzijoje karaliaus garbė, Rusijoje baimė ir prievarta, Abiejų Tautų Respublikoje – pilietinė laisvė“. Nepriklausomai nuo to, jog po kurio laiko ta laisvė apsiribojo kiekybiškai, suteikiant privilegijas vienai visuomenės grupei, kėlusiai savo gerbūvį prieš visos visuomenės, toks individo santykis su laisve buvo svarbiu indėliu į europinę kultūrą. Ta laisvė taip pat įgalino jau XIX amžiuje susiformuoti Vidurio Europoje modernioms tautoms, kas deja išprovokavo ilgalaikius konfliktus tarp jų.
Abiejų tautų Respublikos palikimas buvo turtingas. Tai matyti abiejų valstybių literatūroje ir mene, o visų pirma jos gyventojų kolektyvinėje atmintyje. Jis suvaidino svarbų vaidmenį Europos istorijoje, net ir nelaisvės metais, nuolat primindamas visuotinai pripažintas laisvės, tolerancijos, demokratijos vertybes.

prof. Henryk Samsonowicz
lenkų istorikas, mediavistas, Lenkija – Lietuva dialogo ir bendradarbiavimo forumo pirmininkas

Istorija nuo priekio ir galo. Apie lietuvių požiūrį į lietuvių-lenkų santykius

Alvydas Nikžentaitis

Ar verta dar kažką rašyti apie lietuvių ir lenkų santykių istoriją? Toks klausimas visų pirma gali iškilti skaitytojui Lenkijoje, kur dažnai galima išgirsti nuomonę, jog jei ne nuo Krėvos, tai bent jau nuo Liublino unijos Lenkijos ir Lietuvos istorija buvo bendra. Jeigu ji jau buvo bendra, tai aišku, jog apie ją mes esame skaitę savų, lenkų istorikų darbuose ir kodėl dabar mes turėtume skaityti tai, ką rašo ne tik mūsų, lenkų, bet dar ir Lietuvos istorikai?

Vytis, jogailaičių laikų Lietuvos herbas, fot. Muzeum Wojska Polskiego Varšuvoje

Galima su tokia nuomone bent iš dalies sutikti. Dar XVI amžiuje lietuvių didikai, diskutuodami su lenkų kolegomis, pabrėžė dviejų tautų istorijos bendrumą bent jau nuo didžiojo kunigaikščio Gedimino laikų.Tačiau net ir Varšuvos seimo metu 1564 metais, akcentuodami lietuvių ir lenkų bendrumus praeityje, jie neretai sakė ne visą tiesą ir vedžiojo lenkus už nosies, taip siekdami savo tikslų. Taip elgėsi ne tik lietuviai, bet ir lenkai. Situacija ne daug ką pasikeitė ir XXI amžiuje. Iš tikro praeityje turime daug ko bendro, tačiau bendri dveijų tautų praeities veiksmai yra vertinami iš skirtingų perspektyvų. Lietuviams labai patinka viduramžių epocha, o vienas jų mylimiausių istorinių herojų yra didysis kungiaikštis Vytautas, karaliaus Jogailos pusbrolis. Vienu labiausiai vertinamų įvykių, Lietuvoje kaip ir Lenkijoje yra Žalgirio mūšis. Lietuviai kaip ir lenkai yra katalikai ir labai vertina Lietuvos krikšto 1387 metais faktą. Tačiau dažnai aptarinėdami šiuos įvykius, jie dažnai visiškai ignoruoja lenkus ir istorines sąsajas su Lenkija. Kyla klausimas kodėl?
Atsakymo į šį klausimą reikėtų ieškoti jau ne viduramžiuose, o XX amžiuje. Pirmiausia Vilniaus netektis 1920 metais iškreipė istorinę lietuvių požiūrius į lenkus perspektyvą. Būtent Vilniaus klausimas tapo atskaitos tašku, į kurį atsispiriama kalbant apie lenkus. XX a. pabaiga, visų pirma lietuvių kovų už Nepriklausomybę istorija, kuomet dalis Lietuvos lenkų veikėjų kūrė autonomijos Lietuvos TSR planus, ar net galvojo apie lenkų Respubliką SSRS sudėtyje dar labiau pagilino šią traumą. Susiformavo ištisas pasakojimo apie lenką stereotipas: lenkas yra klastingas, jis nori iš mūsų atimti Vilnių, tai jis padarė 1920 metais, o anksčiau bandė sunaikinti Lietuvos valstybę, sulenkinti jos visuomenės narius. Toks požiūris į praeitį atsiliepia ir santykiaui su Lietuvos lenkais. Deja lig šiol jie yra vis dar nesavi savo Tėvynėje. Panašių nuodėmių turi ir lenkų pusė, santykius su Lietuva vertindama išimtinai per viduarmžių ir naujųjų amžių prizmę. Dėl to neretai ir kyla dalis tarpusavio nesusipratimų.
Dėl šios priežasties šiuo projektu imamasi sunkaus darbo – pristatyti skirtingas bendros istorijos matymo perspektyvas Lietuvoje ir Lenkijoje, kartais surandant ir bendrų sąlyčio taškų. Idėjos sumanytojai jų specialiai neieškojo. Mūsų tikslas buvo ne suvienodinti skirtingus požiūrius, o supažinti su nuomonių įvaire. Geranoriškas įsiklausymas kitos pusės argumentus yra svarbesnis, nei dirbtinai nugludinta, šiaip jau komplikuota, bet dėl to ir įdomi dviejų tautų tarpusavio santykių istorija.

prof. Alvydas Nikžentaitis
lietuvių istorikas, Jerzy Giedroyc dialogo ir bendradarbiavimo forumo valdybos pirmininkas

1794 rok. Tadeusz Kościuszko w pamięci Litwinów

Rasa Čepaitienė
przeł. Bartłomiej Kowal

W 2017 roku obchodzimy 200. rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, bohatera narodowego Polski, Litwy, Białorusi, Francji i Stanów Zjednoczonych. Obchody znalazły się na liście rocznic pod patronatem UNESCO w latach 2016–2017. W Polsce rok 2017 jest świętowany jako Rok Tadeusza Kościuszki. 25 kwietnia 2017 r. także Sejm Republiki Litewskiej jednogłośnie przyjął rezolucję mającą na celu upamiętnienie rocznicy śmierci naczelnika powstania z 1794 r., generała i uczestnika wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

Przysięga Tadeusza Kościuszki na Rynku w Krakowie, mal. Wojciech Kossak, Muzeum Polskie w Rapperswillu

Rezolucja, której autorem był minister spraw zagranicznych Litwy Linas Linkevičius, wzywała instytucje państwowe i samorządowe, organizacje pozarządowe i obywateli Litwy oraz członków społeczności litewskiej poza granicami kraju do upamiętnienia Tadeusza Kościuszki i aktualizacji spuścizny tego męża stanu. Zdaniem Linkevičiusa w obecnej sytuacji geopolitycznej warto przypomnieć sobie słowa prezydenta Stanów Zjednoczonych i głównego autora Deklaracji niepodległości USA Thomasa Jeffersona, który nazwał Tadeusza Kościuszkę najczystszym synem wolności, jakiego znał. Litewski minister dodał, że życie Kościuszki było jeszcze jednym świadectwem, iż wolność nie jest nam dana, lecz trzeba o nią walczyć i nadawać jej sens. Rezolucja podkreślała, że historyczne dziedzictwo Kościuszki i wyznawane przez niego wartości – walka o Wolność i Niepodległość – są uniwersalne, jednoczą społeczeństwa Polski, Litwy i Stanów Zjednoczonych, wzmacniają więzi wspólnoty transatlantyckiej. Szef litewskiej dyplomacji zaznaczył, iż dziedzictwo Kościuszki ma nie tylko znaczenie symboliczne, lecz jest również aktualne, gdy przeciwne nam siły próbują zakwestionować samostanowienie narodów, naruszyć ich integralność terytorialną i rozbić jedność wspólnoty transatlantyckiej.
Z inicjatywy Instytutu Polskiego w Wilnie i we współpracy z Ambasadą RP w Wilnie, Ministerstwem Spraw Zagranicznych Litwy oraz urzędem dzielnicy Aleksota w Kownie, inauguracja obchodów roku Kościuszki na Litwie odbyła się 11 maja 2017 r. w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Natomiast 30 maja w pałacu Balińskich w Jaszunach (Jašiūnai) odbył się wieczór pamięci o Tadeuszu Kościuszce z okazji 200. rocznicy jego śmierci. W programie wieczoru znalazł się wykład litewskiego historyka Alfredasa Bumblauskasa o Tadeuszu Kościuszce oraz koncert „Kościuszko plays Kościuszko”. Bokun-Kościuszko Duo z Polski wykonali między innymi specjalnie w tym celu transkrybowane utwory muzyczne Kościuszki. Jednak te podniosłe wydarzenia pozostały na Litwie raczej niedostrzeżone. Choć nazwisko Kościuszki jest Litwinom doskonale znane z podręczników historii, to jednak pamięć o nim i innych osiemnastowiecznych bohaterach nie jest na Litwie szczególnie pielęgnowana. Niestety, jak dotąd zbyt mało uwagi okresowi upadku Rzeczpospolitej Obojga Narodów poświęca także litewska historiografia oraz wydawnictwa popularyzatorskie. Dlatego celem tego tekstu jest odnotowanie najważniejszych reprezentacji upamiętnienia postaci Kościuszki na Litwie: obiektów, dzieł, wydarzeń itd., a także próba odpowiedzi na pytanie, jakie przyczyny zadecydowały, że pamięć o generale, którego litewskość jest – jak zobaczymy – tak starannie podkreślana, wciąż pozostaje na uboczu narodowej narracji historycznej.

Emigracyjne kontrowersje wokół Kościuszki
Można twierdzić, że tym tematem jak dotąd szerzej nie interesował się żaden
z litewskich historyków. Nie ma żadnego poważniejszego opracowania poświęconego Kościuszce, które przekraczałoby ramy pojedynczego artykułu. W publikacjach o historii Litwy Kościuszko pojawia się jedynie epizodycznie i tylko w kontekście Sejmu Czteroletniego, Konstytucji 3 maja, konfederacji targowickiej itp. Prawdopodobnie jedyna książka o insurekcji kościuszkowskiej to przygotowany przez historyka Eduardasa Brusokasa w 2004 r. zbiór artykułów Powstanie 1794 r. na Litwie (1794 m. sukilimas Lietuvoje). Podobnie jest w przypadku prób analizy upamiętnienia Kościuszki. Wart uwagi jest jedynie artykuł prof. Juozasas Skiriusa Poglądy XX-wiecznych litewskich historyków z Litwy i Stanów Zjednoczonych o generale Tadeuszu Kościuszce (XX amžiaus JAV lietuvių ir Lietuvos istorikų požiūris į generolą Tadą Kosciušką), opublikowany w 2011 r. w czasopiśmie „Istorija”. Już jednak na początku XX w. mieliśmy do czynienia z dość obszerną polemiką o znaczeniu Kościuszki dla litewskiego społeczeństwa, którą toczyła się wśród emigracyjnych intelektualistów litewskich.
12 marca 1794 r. w Polsce rozpoczęła się insurekcja kierowana przez Tadeusza Kościuszkę, po kilku tygodniach powstanie ogarnęło także Litwę. Po przybyciu do Grodna Kościuszko zwrócił się do żołnierzy: Litwo! Ziomkowie i Rodacy moi! Na waszej się urodziłem ziemi i w zapale poczciwym dla mojej ojczyzny odzywa się we mnie szczególniejsza skłonność do tych, pomiędzy którymi pierwiastki rozpocząłem życia. Te i inne poświadczone w źródłach słowa generała w liście o jego litewskości od samego początku wprowadzenia tego tematu do obiegu akademickiego i społecznego rozpalały wyobraźnię litewskich działaczy kulturalnych. W dzienniku litewskich socjalistów ze Stanów Zjednoczonych „Naujienos”, wydawanym w Chicago, w 1975 r. ukazał się artykuł Polacy lubią się stroić w cudze piórka (Lenkai mėgsta puoštis svetimomis plunksnomis). W tekście czytamy Józefa Piłsudskiego oddajemy im za darmo, ale Tadeusz Kościuszko i Adam Mickiewicz swoim pochodzeniem, sercem i duszą są nasi! Artykuł był reakcją na przygotowania amerykańskiej Polonii do zbliżającej się rocznicy 200-lecia niepodległości Stanów Zjednoczonych:
20 sierpnia 1975 r. w dzienniku z Chicago „Sun Time” ukazało się olbrzymie zdjęcie podobizny Tadeusza Kościuszki z podpisem Uczczono polskich bohaterów. W dyskusjach o pochodzeniu Kościuszki Litwini ze Stanów Zjednoczonych starali się wobec Polaków podkreślać litewskość generała. Pierwszy znany nam artykuł Litwina poświęcony Kościuszce został opublikowany 29 grudnia 1926 r. w języku angielskim w nowojorskim dzienniku „Commonweal”. Autor, ksiądz Juozas Končius-Koncevičius (1891–1975),
w oparciu o prace polskich historyków i opublikowane po angielsku dokumenty Kościuszki, podkreślał litewskie pochodzenie generała. W tym samym roku świętowano 150-lecie niepodległości Stanów Zjednoczonych, a ponieważ popularność Kościuszki i uznanie dla niego wśród Amerykanów były niezaprzeczalne, Končius najwidoczniej postanowił skorzystać z tego, aby przypomnieć, że o niepodległość Stanów Zjednoczonych walczyli także Litwini. Wiadomo, że ksiądz zbierał materiały o Kościuszce w Bibliotece Kongresu
w Waszyngtonie i innych instytucjach, mając zamiar przygotować o nim książkę, jednak nigdy tego nie uczynił.
Napięte stosunki między Polską a Litwą, utrata Wilna i walka o nie w dwudziestoleciu międzywojennym silnie oddziaływały na patriotycznie nastawionych litewskich emigrantów. Wśród amerykańskich Litwinów kwestia Kościuszki była wówczas podnoszona przede wszystkim w kontekście antypolskim. Niezbędne było przygotowanie poważniejszego dzieła naukowego. Tej pracy podjął się emigracyjny działacz kulturalny Hertmanavičius, który napisał 37-stronicowy tekst Who was Kosciuszko? Jednak wybuch drugiej wojny światowej i późniejsza okupacja Litwy nie pozwoliły zrealizować jego zamiarów. Dopiero po wojnie, w 1948 r.
Litewski Instytut Kulturalny w Nowym Jorku wydał po angielsku napisaną przez Kostasa Jurgėlę Historię narodu litewskiego (Lietuvių tautos istoriją), w której niemało miejsca poświęcono roli Kościuszki w powstaniu, przypominając jednocześnie jego związki ze Stanami Zjednoczonymi. Autor nie ukrywał, że generał nie był zwolennikiem litewskiej państwowości, ponieważ gdy podczas powstania w Wilnie utworzyła się Litewska Rada Narodowa, T. Kościuszko, podburzany przez doradców arystokratycznych strachem przed „separatyzmem” rozwiązał rady polską i litewską, a na ich miejsce utworzył wspólną Najwyższą Radę Narodową. Najciekawszy jest fakt, że w książce pod tradycyjnym portretem Kościuszki autor napisał Generał Tadeusz Kościuszko – Litwin, Polak i Amerykanin, tym samym podkreślając jego znaczenie dla trzech narodów. Książka Jurgėli to prawdopodobnie pierwsze wydane na emigracji studium o charakterze naukowym, w którym poświęcono uwagę interesującemu nas tematowi.
Gdy po wojnie do USA przybyło z Litwy kilkunastu zawodowych historyków, w prasie zaczęto coraz częściej naświetlać różne zagadnienia z historii Litwy. Szerzej o działalności Kościuszki pisała litewska historyk Vanda Daugirdaitė-Sruogienė w swojej obszernej syntezie historii Litwy, która została wydana w 1956 r. po litewsku w Chicago. Dla autorki Kościuszko był gente Ruthenus, natione Lithuanus. Podkreślała, że Kościuszko był pierwszym politykiem, który wydał odezwę do Litwinów po litewsku. W 1957 r. ukazał się 12. tom Encyklopedii litewskiej, w którym pierwszy raz po litewsku szerzej przedstawiono Kościuszkę. Historyk Konstantinas Avižonis przygotował nie tylko hasło biograficzne, lecz także osobny artykuł o insurekcji kościuszkowskiej. Z kolei emigracyjny historyk Algirdas Budreckis w swoich pracach dowodził, że Kościuszko był popularny wśród litewskich chłopów, śpiewano nawet o nim pieśni, ale wywodzono go z białoruskiej szlachty. Te artykuły i rozprawy wyraźnie wpłynęły na późniejsze publikacje litewskich emigrantów, dlatego większość Litwinów z Ameryki nie miała wątpliwości co do litewskiego pochodzenia Kościuszki.

O Kościuszce i Litwie
Na samej Litwie pierwszy o litewskich korzeniach Kościuszki pisał prawdopodobnie poeta i publicysta Mečislovas Davainis-Silvestraitis. Już w 1883 r. w czasopiśmie „Aušra” ogłosił artykuł Tadeusz Kościuszko był Litwinem (Tadeuszas Kasciuszka buvo Lietuvninkas). Autor opierał się na ogłoszonym po polsku liście Kościuszki, pisanym w 1784 r., w którym podkreśla on swoje litewskie pochodzenie. Taka informacja w okresie odrodzenia narodowego Litwinów była zupełnie zrozumiała, a jednocześnie położyła fundament pod późniejsze polsko-litewsko-białoruskie dyskusje na temat zawłaszczania Kościuszki czy Mickiewicza w oparciu o kryterium narodowe.
W okresie Republiki Litewskiej w latach 1918-1940 wśród Litwinów nie było żadnych wątpliwości co do litewskości Kościuszki, choć poważniejszych badań na ten temat nie ogłoszono. Profesor Mykolas Biržiška jako pierwszy w niepodległej Litwie pisał o Litwinie Kościuszce w wydanej w 1918 r. książeczce Litewskie powstanie 1794 roku (Lietuvos sukilimas 1794 metais).
W niezmiernie popularnej Historii Litwy (Lietuvos istorija) pod redakcją A. Šapoki, przeznaczonej przede wszystkim dla szkół, przy omawianiu powstania kościuszkowskiego odnotowano, iż powstańcy całą władzę przekazali generałowi Kościuszce (pochodził z województwa nowogródzkiego i uważał siebie za Litwina). Należy wyjaśnić, że ta słynna synteza stała się punktem wyjścia dla późniejszych badań i ocen przeszłości Litwy.
Na okupowanej przez Sowietów Litwie historycy byli zachęcani do badania biografii bojowników o interesy ludu, zatem postać zarówno Kościuszki, jak i mu współczesnych, nie była atrakcyjna pod względem ideologicznym. W niewielkiej objętości podręczniku szkolnym Historia Litewskiej SRR (Lietuvos TSR istorija) z 1957 r., napisanym przez litewskiego historyka Juozasa Jurginisa, bardzo krótko podano, że w Polsce powstaniem kierował Tadeusz Kościuszko. Było on jednocześnie najwyższym wodzem powstania. Pracownik Instytutu Historii Partii V. Savickis w 1967 r. ogłosił w wileńskiej popołudniówce „Vakarinės naujienos”, ukazującej się po litewsku i rosyjsku, artykuł o podniosłym tytule Żarliwy patriota (Liepsningas patriotas). Jednak zdaniem autora patriota Kościuszko był, jak się okazuje, wielkim synem narodu polskiego. W okresie sowieckim najwięcej uwagi powstaniu kościuszkowskiemu poświęcił historyk Rimantas Jasas. Napisał niejeden artykuł o Kościuszce, w którym generał był nazywany polskim bohaterem narodowym. Jasas pisał, że Kościuszko określał siebie jako Litwina, jednak pojęcie Litwina używane jest tu w starym rozumieniu, w którym Litwinem nazywano każdego obywatela Wielkiego Księstwa Litewskiego, bez względu na jego język ojczysty czy pochodzenie etniczne. Nagła śmierć przerwała badania Jasasa, a przygotowywana przez niego książka o działalności Kościuszki w okresie powstania nie została ukończona. Należy wspomnieć, że w czasach sowieckich jedna z ulic Wilna została nazwana nazwiskiem Kościuszki. Nazwa ta przetrwała do dziś,
a inne ulice jego imienia są w Kownie, Druskienikach i Solecznikach. W 1986 r., już podczas ogłoszonej przez Michaiła Gorbaczowa pieriestrojki, Instytut Historii Litwy wydał pierwszy tom akademickiej Historii Litewskiej SRR (Lietuvos TSR istorija) pod tytułem Od najdawniejszych czasów do 1917 roku (Nuo seniausių laikų iki 1917 metų),
z której czytelnik również niewiele może dowiedzieć się o interesującej nas postaci. Można przeczytać, iż powstanie zorganizowali polscy patrioci. […] Do kierowania powstaniem wezwano pochodzącego z Wielkiego Księstwa Litewskiego generała Tadeusza Kościuszkę, który odznaczył się w bojach o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki.
Po odzyskaniu niepodległości w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci uformowała się grupa aktywnych badaczy problematyki osiemnastowiecznej Litwy. Jednak bogactwem prac o insurekcji i postaci Kościuszki, wciąż nie możemy się pochwalić. Dopiero 12 grudnia 1996 r.
w Instytucie Historii Litwy odbyła się konferencja „Tadeusz Kościuszko i Litwa”. Była to pierwsza poważna próba położenia podwalin pod wyjaśnienie roli Kościuszki w powstaniu na Litwie oraz dyskusji o jego pochodzeniu. Omawiano wiele spornych kwestii.
W oparciu o referaty opublikowano dwie prace: artykuł naukowy R. Šmigelskytė Ocena Tadeusza Kościuszki w prasie okresu konfederacji targowickiej (Tado Kosciuškos vertinimas Targovicos konfederacijos laikotarpio periodinėje spaudoje) i niewielką książeczkę J. Tumelisa Pisma litewskie okresu powstania Tadeusza Kościuszki (1794) (Tado Kosciuškos sukilimo (1794) lietuviškieji raštai). Dopiero po ośmiu latach, tj. 22 kwietnia 2004 r., Litewskie Muzeum Narodowe i Litewska Akademia Wojskowa im. gen. J. Žemaitisa zorganizowały w pomieszczeniach muzeum jeszcze jedną imprezę naukową, „Konferencję z okazji obchodów 210-lecia powstania kościuszkowskiego na Litwie”. Niestety, materiały z tej konferencji do dziś się nie ukazały.
Pytanie o narodowość, obywatelstwo czy nawet związki z konkretnym terytorium Tadeusza Kościuszki wciąż pozostaje otwarte nie tylko wśród zwykłych Litwinów, Polaków i Białorusinów, ale też wśród samych historyków. Jednak, jak już wspomniano, historycy litewscy poświęcali tej osobie niezasłużenie mało uwagi, szczególnie w porównaniu z historykami polskimi czy nawet białoruskimi, którzy mają na koncie kilka większych opracowań tego tematu. Na Litwie wciąż brakuje większej syntezy w postaci książki, podczas gdy biograficznych monografii w języku polskim można doliczyć się kilkudziesięciu. Dla litewskich historyków otwiera się zatem wielkie pole badawcze.
Szukając na Litwie związanych z nazwiskiem Kościuszki miejsc pamięci, należałoby zwrócić uwagę na tablicę pamiątkową zaprojektowaną przez Antoniego Wiwulskiego w 1917 r.
w kościele św. Janów na Uniwersytecie Wileńskim. Jednak, sądząc z wyżej przytoczonych faktów, można postawić zasadne pytanie – czemu koniec XVIII w. i osoba Kościuszki są prawie nieobecne w litewskiej narracji historycznej? Najprawdopodobniej zadecydowała o tym utrwalona w historiografii i społecznej świadomości dość negatywna ocena Konstytucji 3 maja, przypisująca jej zniszczenie państwa litewskiego. Głównym celem powstania kościuszkowskiego było utrwalenie niepodległości Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Państwo po okrzepnięciu miało mieć bardziej unitarny charakter, co sugerować miałby zdecydowany sprzeciw Kościuszki wobec samodzielnej władzy litewskich powstańców. Takie podejście było nie do przyjęcia ani dla międzywojennej, Šapokovej perspektywy, ani dla sowieckiej ani też (po części) współczesnej historiografii litewskiej. Rzeczpospolita Obojga Narodów była (i nadal jest) postrzegana przede wszystkim jako nie całkiem litewskie państwo. Jednocześnie prawdopodobnie pamięć o utracie Rzeczypospolitej przesłania nam katastrofa utraty państwa narodowego w 1940 r. Na szczęście, przynajmniej pośród historyków, oceny wydarzeń i postaci z końca XVIII wieku ulegają już zmianie, pojawia się wiele nowych wyjaśnień i interpretacji.

Rasa Čepaitienė
Historyk, profesor w Instytucie Historii Litwy w Wilnie i Uniwersytecie Wileńskim, zajmuje się kulturą pamięci i ochroną dziedzictwa historycznego.

Tadeusz Kościuszko w amerykańskiej pamięci historycznej

James S. Pula

Francuski socjolog Maurice Halbwachs uważał, że pamięć można przywołać tylko w kontekście społecznym w obrębie, którego powstała. Twierdził, że jednostki należą do wielu różnych grup społecznych – takich jak naród, religia i rodzina – i to właśnie dzięki wspólnym strukturom społecznym następuje interaktywny proces pamiętania i interpretacji.

Tadeusz Kościuszko, mal. Benjamin West. To m.in. dzięki portretom namalowanym przez Westa i Johna Trumbulla utrwaliła się w USA pamięć o Kościuszce, fot. Wikimedia Commons

Halbwachs wyróżniał dwie formy pamięci. „Pamięć zbiorowa” istnieje w ramach grupy społecznej w określonym czasie i miejscu. Utrzymuje się dopóty dopóki żyją ludzie mający bezpośrednią wiedzę na temat wydarzeń, dzielą się nią z innymi i rozumieją wzajemnie w ramach tej samej struktury mentalnej. O „pamięci historycznej” można mówić wówczas, gdy pierwotne więzy w obrębie środowiska społecznego już nie istnieją. Pamięć historyczna to wspomnienie przeszłości, która już nie istnieje jako pamięć zbiorowa. Jest to więc różnica między pamięcią żywą a pamięcią zrekonstruowaną. Nie ulega wątpliwości, że uznanie, jakie spotkało Tadeusza Kościuszkę pod koniec rewolucji amerykańskiej, było wynikiem pamięci zbiorowej, doświadczeń tych, którzy go znali, służyli wraz z nim w armii i byli świadomi jego licznych osiągnięć.
Kościuszko w oczach swoich towarzyszy był nie tylko doskonałym inżynierem, ale także osobą odznaczającą się uprzejmością względem innych, w tym biednych i niewolników z południa. Naturalnie podkreślano przede wszystkim jego osiągnięcia wojskowe. Horatio Gates, jego dowódca spod Saratogi, przypisał to kluczowe zwycięstwo umiejętnościom inżynieryjnym Kościuszki. Gen. John Armstrong powiedział, że Kościuszko umocnił fortyfikacje w West Point w taki sposób, że onieśmieliły one wroga na tyle, by odwieść go od pokusy zdobycia tej wyżyny. Nathanael Greene, pod którego dowództwem Kościuszko walczył w Karolinie Północnej i Południowej oświadczył, że nic nie jest w stanie przewyższyć jego gorliwości w służbie publicznej ani też nic nie okazało się bardziej przydatne niż jego uwaga, czujność i pomysłowość. Pułkownik Otho Williams, kolejny znajomy z Karoliny, nazwał Polaka prawdziwym dżentelmenem wyróżniającym się gorliwością, wytrwałością i stanowczością.
Wiele mówiący jest fakt, że Jerzy Waszyngton, pod którym Kościuszko nie służył bezpośrednio podczas wojny, zaprosił Polaka na specjalny obiad, który wydał po zakończeniu wojny dla swych podwładnych we Fraunces Tavern w Nowym Jorku. Podczas uroczystości zdjął z palca pierścień i podarował go Kościuszce na znak szacunku dla jego wojennych osiągnięć inżynieryjnych. Polak był też jednym z pierwszych członków Towarzystwa Cyncynatów, które skupiało oficerów, weteranów wojny o niepodległość USA. Wszystkie te zaszczyty odzwierciedlały jego osiągnięcia w czasie wojny, a nadane mu zostały przez ludzi, którzy osobiście doświadczyli jak ważny był jego wkład w dzieło uzyskania niepodległości przez Stany Zjednoczone.
W 1797 r. Kościuszko przybył po raz drugi do USA, będąc już osobą cieszącą się międzynarodowym uznaniem ze względu na swe przywództwo w insurekcji kościuszkowskiej. W Filadelfii został radośnie przywitany przez ludzi świadomych jego służby podczas wojny o niepodległość, a także ożywionych jego inspirującymi opowieściami o heroicznej próbie obrony niepodległości w ojczyźnie. Były prezydent Jerzy Waszyngton zaprosił go, pisząc: nikt nie ma większego szacunku dla Twego charakteru niż ja. Prezydent John Adams żywił nadzieję, że będzie miał przyjemność spotkać Polaka. Emocje ujawniające się w tych wypowiedziach były wyrazem pamięci zbiorowej. Rewolucja amerykańska zakończyła się zaledwie 14 lat wcześniej. Wiele osób znających osobiście Kościuszkę nadal żyło. William Henry Harrison, wybrany później prezydentem, informując o śmierci Kościuszki Izbę Reprezentantów 20 stycznia 1818 r. nazwał Polaka męczennikiem wolności. „Pokolenie rewolucji” pamiętało przede wszystkim o zasługach Kościuszki dla niepodległości USA, ale też miało świadomość, że był obrońcą wolności nie tylko na amerykańskiej ziemi.

Od pamięci żywej do pamięci rekonstruowanej
Pod koniec lat dwudziestych XIX w. postać Kościuszki, pamięć o nim i jego czynach w Stanach Zjednoczonych przekształcił się w to, co Halbwachs określał terminem „pamięć historyczna”, czyli porozumienie co do tego, jak mają być zapamiętane wydarzenia, po tym, gdy wszystkich ich świadków zabrakło wśród żywych. Ten historyczny wizerunek początkowo ograniczał się do wojennych zasług Kościuszki. Pod koniec 1825 r. rektor Akademii Wojskowej Stanów Zjednoczonych w West Point utworzył komisję, która miała wybrać osobę godną uhonorowania pierwszym pomnikiem wzniesionym na terenie Akademii. Komisja złożona z pięciu kadetów szybko postanowiła, że ten wyjątkowy zaszczyt należy przyznać Tadeuszowi Kościuszce. Odsłonięcie pomnika w 1828 r. było wydarzeniem, które przyciągnęło zainteresowanie prasy, przyczyniając się do wzmocnienia pamięci o Kościuszce jako o dowódcy. John Trumbull, główny artysta rewolucji amerykańskiej, włączył Kościuszkę do panteonu wybitnych osób, których portrety namalował. Benjamin West, inny wybitny artysta owej epoki, odwiedził Kościuszkę osobiście, aby zobaczyć osobiście sławną osobę, której konterfekt właśnie malował. Obrazy uznawanych za wybitnych twórców Trumbulla i Westa przyczyniły się do utrwalenia pamięci o Kościuszce. Niedługo potem, w 1857 r., Kongres Stanów Zjednoczonych nabył marmurowe popiersie Kościuszki do stałej ekspozycji w budynku Kapitolu. Wszystkie te zaszczyty skupiały się bezpośrednio na uczestnictwie Polaka w rewolucji amerykańskiej i służyły przekazaniu tej pamięci późniejszym pokoleniom.
Ważnym czynnikiem wpływającym na ewolucję pamięci historycznej o Kościuszce była literatura popularna. Samuel Lorenzo Knapp pisał o nim w powieści Polscy wodzowie: powieść historyczna (1832), w której zgodnie z oświeceniową tradycją przedstawił Kościuszkę jako bojownika o prawa człowieka. Knapp podążył tym tropem również w 1838 r. w Opowieściach z Ogrodu Kościuszki, których akcja rozgrywa się na wysuniętym klifie w West Point, na który polski inżynier poszedł medytować podczas pracy nad fortyfikacjami. Odniesienia do Kościuszki w amerykańskiej literaturze były tak powszechne w pierwszych dekadach XIX wieku, że badacz Francis E. Zapatka nazwał je powtarzającym się motywem literackim. Nie ulega wątpliwości, że najważniejszym z tych dzieł była wydana w 1803 r. powieść angielskiej pisarki Jane Porter Tadeusz z Warszawy (Thaddeus of Warsaw),
wznawiana wielokrotnie i przetłumaczona na francuski oraz niemiecki. Choć bohater był tylko wzorowany na Kościuszce, czytelnicy amerykańscy odbierali go po prostu jako Kościuszkę.
W rezultacie amerykańska pamięć historyczna o nim przybrała specyficzną formę, nie była wyłącznie uhonorowaniem jednego człowieka, lecz jego godne podziwu cechy zostały uogólnione, stając się, wedle słów historyka Josepha Wieczerzaka sentymentalnym dziedzictwem Polski. Z tego właśnie powodu w czasie powstania listopadowego prawie nie było dnia bez jakiejś sympatycznej wzmianki o Polsce w artykułach prasowych. W dużej części ta manifestacja sympatii do Polski miała oparcie w pamięci historycznej o Kościuszce jako przyjacielu wolności.

Kościuszko i abolicjonizm
W latach 1820–1860 amerykańska polityka w coraz większym stopniu obracać się zaczęła wokół kwestii niewolnictwa i abolicjonizmu. To właśnie wówczas częścią amerykańskiej pamięci historycznej stał się słynny testament Kościuszki, w którym dysponent ofiarował swe amerykańskie aktywa na wykupienie pewnej liczby niewolników i zapewnienie im wykształcenia. Dla ówczesnych mówców, dziennikarzy i pisarzy Kościuszko stał się w ten sposób symbolem wolności. Jak dowiedli Gary Nash i Graham Hodges w książce Przyjaciele Wolności: Thomas Jefferson, Tadeusz Kościuszko i Agrippa Hull (Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kosciuszko, and Agrippa Hull), pierwsza wzmianka o testamencie Kościuszki w amerykańskiej prasie pochodzi z 1822 r. O dokumencie wspominał nie tylko słynny przywódca ruchu abolicyjnego William Lloyd Garrison. Jak wskazał Hodges, informacja ta pojawiała się również w gazetach kierowanych do Afroamerykanów, w tym w głośnym organie abolicjonistów The North Star redagowanym przez Fredericka Douglassa oraz w książce Williama C. Nella Kolorowi Patrioci Rewolucji Amerykańskiej (Colored Patriots of the American Revolution, 1855). Wszyscy cytowani autorzy przypisywali Kościuszce chęć zniesienia niewolnictwa. Afroamerykańskie czasopisma kultywowały pamięć o Kościuszce również po wojnie secesyjnej, często łącząc go z Abrahamem Lincolnem i traktując ich wspólnie jako bohaterów walki z niesprawiedliwością rasową. Kiedy w 1910 r. w Waszyngtonie odsłonięto pomnik Kościuszki, jedna z afroamerykańskich gazet wezwała swych czytelników do zdjęcia kapeluszy w geście szacunku dla pomnika Kościuszki. Tym samym, na początku XX w. pamięć historyczna o Kościuszce w Stanach Zjednoczonych obejmowała już nie tylko jego zasługi w czasie rewolucji amerykańskiej, ale przypisywała mu również obronę wolności ojczyzny
i wolę zniesienia niewolnictwa.

Epoka masowej imigracji
Początek masowej imigracji z Europy Południowej i Wschodniej do Stanów Zjednoczonych przypadł na lata siedemdziesiąte XIX w. Nowi przybysze próbowali zaprezentować się jako „prawdziwi Amerykanie” poprzez odwołanie się do wcześniejszych przybyszów. Dla Polaków oczywistym wyborem był Kościuszko. Na początku XX w. zaczęto więc stawiać mu liczne pomniki finansowane głównie przez polskich Amerykanów. Ich funkcja była podwójna: budowały grupową dumę i informowały opinię publiczną o obecności Polaków w historii Stanów Zjednoczonych. W prawie każdym przypadku bohatera przedstawiano w mundurze Armii Kontynentalnej, wzmacniając wśród amerykańskiej publiczności pamięć o Kościuszce jako bohaterze rewolucji amerykańskiej.
Wartość Kościuszki jako historycznego symbolu łączącego Polskę i Stany Zjednoczone osiągnęła apogeum po wybuchu pierwszej wojny światowej, podczas której odwoływała się do niego zarówno Polonia amerykańska, jak i rząd Stanów Zjednoczonych. Pianista i mąż stanu Ignacy Jan Paderewski niezmiennie kończył swoje przemówienia o sprawie polskiej żarliwym apelem, aby jego amerykańska widownia pamiętała, że Polska wysłała Kościuszkę do walki o wolność Ameryki, więc teraz nadszedł moment, aby Ameryka poparła wolność Polski. Wkrótce ta symbolika przybrała formę graficzną i pojawiła się na plakatach zachęcających do wstępowania do armii polskiej. W tym samym czasie plakaty publikowane przez US Food Administration przedstawiały Kościuszkę w polskim stroju wzywającego Amerykanów do konserwowania żywności, abyśmy mogli wspierać naszych braci walczących w sojuszniczych armiach. Apele pojawiające się w gazetach, zachęcające polskich Amerykanów do nabywania obligacji Liberty Bonds, wstępowania do wojska i wspierania na różne inne sposoby wysiłku wojennego Stanów Zjednoczonych i aliantów często odwoływały się do pamięci o Kościuszce.

Rocznice niepodległości
Obchody 150. rocznicy Deklaracji Niepodległości w 1926 r. wzbudziły nową falę zainteresowania amerykańską rewolucją. Jednym z elementów upamiętnienia był Dzień Kościuszki obchodzony 18 października 1926 r. W komitecie organizacyjnym uroczystości, która odbyła się w Waszyngtonie zasiadły wybitne postacie, w tym dwóch byłych sekretarzy stanu, przyszły przewodniczący Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, jeden z senatorów i prezeska Stowarzyszenia Córek Rewolucji Amerykańskiej. Podsekretarz stanu Joseph C. Grew wygłosił przemówienie zatytułowane Kościuszko żywy, w którym stwierdził, że nie ma takiego Amerykanina, który słysząc nazwisko Kościuszko nie odczuwałby głębokiej wdzięczności za jego nieocenione zasługi dla tego kraju. Warto zwrócić uwagę na dwie znamienne okoliczności. Obchody zostały zorganizowane niemal wyłącznie przez osoby niemające polskich korzeni, a więc odzwierciedlały prawdziwe uczucia wdzięcznego narodu za usługi człowieka, którego w ten sposób upamiętniano. Ponadto nie koncentrowano się wyłącznie na roli Kościuszki w rewolucji amerykańskiej, bowiem w programie znalazły się m.in. przemówienia Duch Kościuszki w edukacji międzynarodowej i Kościuszko jako pionier w uwolnieniu amerykańskich niewolników. To ostatnie wygłosił dr Emmet J. Scott, sekretarz wybitnego afroamerykańskiego przywódcy Bookera T. Washingtona.
Ten publiczny hołd po raz kolejny został złożony Polakowi nie tylko jako bohaterowi amerykańskiej rewolucji, ale także bojownikowi w walce o sprawiedliwość dla wszystkich.

W wieku XX
Rozwój nowoczesnego ruchu na rzecz praw człowieka po drugiej wojnie światowej spowodował, że w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych wielokrotnie przypominano o testamencie Kościuszki i jego woli wyzwolenia niewolników. Jak wykazał historyk Graham Hodges, afroamerykańskie gazety wielokrotnie informowały swych czytelników
o hojności i humanitaryzmie Kościuszki, który stał się wzorem do naśladowania dla innych.
Obchody 200-lecia niepodległości USA w latach siedemdziesiątych ponownie stały się okazją do przywołania pamięci historycznej o Kościuszce. Dom, w którym mieszkał
w Filadelfii podniesiono do rangi miejsca pamięci narodowej w 1972 r. Ernest Cuneo w bardzo popularnym artykule opublikowanym na łamach „The Saturday Evening Post” nazwał Polaka mistrzowskim umysłem wojskowym rewolucji amerykańskiej. Była to jedna z wielu pochlebnych analiz roli Kościuszki jako wojskowego. Inne publikacje, które dotarły do szerokiego grona amerykańskich czytelników, to m.in. Tadeusz Kościuszko, Bohater Dwóch Światów (Tadeusz Kosciuszko, Hero of Two Worlds) Roberta Szymczaka, Jefferson i Kościuszko: Przyjaciele Wolności i Człowieka (Jefferson and Kosciuszko: Friends of Liberty and of Man) Edwarda Alexandra oraz Tadeusz Kościuszko i Czarne Połączenie (Tadeusz Kosciuszko and the Black Connection) E.P. Kulawca. Same tytuły dowodzą, że te prace nie dotyczyły wyłącznie kariery wojskowej ich bohatera, ale również jego walki o wolność i równość społeczną zarówno w Ameryce Północnej, jak i w Europie. Jednak mimo oficjalnych odznaczeń, pomników i obchodów, próżno szukać nazwiska Kościuszki w standardowych podręcznikach historii Stanów Zjednoczonych.
Pisząc w przeddzień 200-lecia niepodległości, Arnold Whitridge stwierdził, że Tadeusz Kościuszko jest jednym z nielicznych bojowników o amerykańską niepodległość, którego przeznaczeniem stała się większa rozpoznawalność w swoim własnym kraju niż w Ameryce. Amerykańskie podręczniki historii mają o nim niewiele do powiedzenia, a jednak jego nazwisko jest znane kolejnym pokoleniom dzieci w wieku szkolnym. W dużej mierze to, co powiedział w 1975 r. pozostaje prawdziwe 42 lata później. Chociaż nazwisko Kościuszki zniknęło z podręczników, dzieląc zresztą los wielu ważnych postaci z epoki rewolucji, to jednak w ostatnich latach pojawiło się na nowo, zwłaszcza wśród historyków wojskowości, którzy podkreślają jego zasługi dla Stanów Zjednoczonych i Polski, choć równie często wspomina się jego chęć wyzwolenia niewolników. Przykładem jest monografia Dawida Zabeckiego omawiająca działania wojskowe Kościuszki w Ameryce i Polsce, praca Donalda Gravesa analizująca napisany przez Kościuszkę dla armii USA podręcznik dla artylerii polowej oraz badania Matthew Lamothe’a działalności wojskowej Kościuszki w Polsce. Ważne dla kultywowania pamięci historycznej o Kościuszce są trzy ostatnie angielskojęzyczne biografie autorstwa Franka Kajenckiego, Alexa Storożyńskiego i mojego, a także praca o Kościuszce jako obrońcy wolności autorstwa Gary’ego Nasha i Grahama Hodgesa. Każdy z nich przyczynia się do umieszczenia pamięci o nim
w szerszym kontekście historycznym.
Na zachowanie pamięci o Kościuszce jako części amerykańskiego dziedzictwa historycznego mają wpływ liczne nazwy miejscowe, publikacje, obchody i co najmniej 22 pomniki oraz tablice pamiątkowe. Najbardziej znaczącym jest znakomity pomnik stojący naprzeciw Białego Domu w Waszyngtonie, Dywizjon Kościuszki, czyli organizacja kadetów Amerykańskiej Akademii Wojskowej służąca zachowaniu pamięci o swym patronie oraz coroczna konferencja kościuszkowska organizowana w West Point przez Antoniego Bajdka i Steve’a Olejasza.
Wobec zmienności interpretacji historii w czasie i w zależności od środowisk społecznych ciągłość pamięci historycznej o Kościuszce wydaje się niezwykła. Mimo różnych priorytetów
i zmieniających się interesów, Kościuszko jest pamiętany z pokolenia na pokolenie za swoją rolę jako dowódcy, konstruktora fortyfikacji w West Point, bohatera spod Saratogi i przyjaciela wielu spośród „Ojców Założycieli”. Ponadto Kościuszko jest archetypicznym przykładem bojownika o wolność, na którego Amerykanie entuzjastycznie się powoływali popierając polskie powstania XIX w. i przyjmując uchodźców. Wreszcie jest też Kościuszko uosobieniem humanitaryzmu, wrogiem niewolnictwa, zwolennikiem zniesienia poddaństwa i przyjacielem uciskanych. Wszystkie te wizerunki zostały zwięźle podsumowane przez jego bliskiego przyjaciela Thomasa Jeffersona, który powiedział dawno temu, że Kościuszko był najczystszym synem wolności spośród wszystkich, których znałem i to tej wolności, który ma dotrzeć do wszystkich, nie tylko do wybranych lub tylko do bogatych.

James S. Pula
Profesor Purdue University North Central (USA), zajmuje się historią imigracji do USA i dziejami polonii amerykańskiej. Napisał m.in. United we stand: the role of Polish workers in the New York Textile Strikes, 1912 and 1916 (1990), Thaddeus Kosciuszko: the purest son of liberty (1999), redaktor The Polish American Encyclopedia (2011).

Umowa kiejdańska. Próba ratowania Wielkiego Księstwa Litewskiego

Aivas Ragauskas
prrzeł. Bartłomiej Kowal

Umowa kiejdańska, podpisana 20 października 1655 r. przez szlachtę zgromadzoną w Jaswojniach (Josvainiai) koło Kiejdan, na mocy której Wielkie Księstwo Litewskie zerwało unię z Koroną Polską i stało się częścią Szwecji, jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych dokumentów w historii dawnej Litwy i Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Pochód Szwedów do Kiejdan, mal. Józef Brandt, fot. Wikimedia Commons

Niestety, jeszcze do niedawna zarówno w historiografii, jak i kulturze pamięci za akt unii kiejdańskiej uznawano nie ten dokument. Zamiast wersji przygotowanej przez hetmana wielkiego litewskiego i wojewodę wileńskiego, kalwinistę Janusza Radziwiłła mamy dokument sformułowany przez negocjatorów szwedzkich, nastawioną antyradziwiłłowsko szlachtę oraz przedstawicieli duchowieństwa katolickiego. Wielkim nieporozumieniem jest, że mimo publikacji źródeł i badań polskich historyków Władysława Konopczyńskiego oraz Kazimierza Lepszego, a szczególnie litewskiego badacza Adolfasa Šapoki, za akt owej unii ze Szwecją uchodzi dokument z 17 sierpnia 1655 r., który był zaledwie aktem przygotowawczym i przedstawiał wyłącznie stanowisko Janusza Radziwiłła i jego zwolenników.
Unia kiejdańska niesłusznie uchodzi za dzieło jednego człowieka, tj. Janusza Radziwiłła. Wciąż też bywa jednostronnie oceniana jako akt zdrady popełnionej przez protestantów. Na Litwie panuje pogląd dokładnie odwrotny Okoliczności geopolityczne i przyczyny polityczne zawarcia porozumienia w obliczu napaści Moskwy, Kozaków
i Szwecji były bardziej skomplikowane, aktów było kilka, a zwolennicy umowy to nie tylko protestanccy Radziwiłłowie. Alfredas Bumblauskas prowokacyjnie stwierdził, że litewska polityka antypolska jest najczęściej prorosyjska. Umowa kiejdańska w tym względzie niewątpliwie jest wyjątkiem, ponieważ była zdecydowanie antyrosyjska. To właśnie działanie króla Jana Kazimierza i jego stronnictwa oceniano wówczas na Litwie jako prorosyjskie. Późniejsze powstanie Żmudzinów przeciw Szwedom wspierali zarówno przedstawiciele królewskiego dworu, jak i Rosji. Tymczasowy konsensus odzwierciedlał także zawarty za pośrednictwem Habsburgów rozejm między Rzecząpospolitą a Rosją, podpisany 3 listopada 1656 r. w Niemieży (Nemėžis). Rzeczpospolita zgodziła się wówczas na elekcję vivente rege cara na króla. De facto oznaczało to powstanie koalicji antyszwedzkiej, a oba kraje uniknęły wojny na dwa fronty.
Choć długofalowych konsekwencji politycznych umowa kiejdańska nie miała, to jednak pozwoliła Żmudzi i kilku innym powiatom uniknąć podboju przez Moskwę. Na terenach niezajętych przez Moskali wybuchło antyszwedzkie powstanie, zakończone wyzwoleniem kraju.

Źródła umowy kiejdańskiej
„Prokatoliccy”, „propolscy” czy „prolitewscy” autorzy próbują umowę kiejdańską „logicznie” wywieść z rozwoju politycznego, religijnego czy nawet ekonomicznego Rzeczypospolitej. Jej genezy szukają w sporach między Polską a Litwą, katolicyzmem a protestantyzmem, władcami a magnatami albo w litewskim separatyzmie Już w anonimowym elogium Podróżnik (Viator), napisanym w drugiej połowie XVII w. przez przeciwnego Radziwiłłom katolickiego autora, przypisano Januszowi Radziwiłłowi wszystkie możliwe wady ciała i duszy.
O spisku protestanckim pisało wielu autorów. Polski historyk Tadeusz Wasilewski chciał udowodnić, iż o zawarciu unii kiejdańskiej zadecydowały motywy religijne – dzięki niej protestanci z wielkiego księstwa i ich lider Janusz Radziwiłł chcieli obalić dążącego do odebrania innowiercom praw politycznych Jana Kazimierza. Co więcej – w przekonaniu polskiego badacza – konflikt Radziwiłła z królem wiosną 1654 r. był jednym z powodów, dla których Szwedzi rozpoczęli wojnę z Rzecząpospolitą. Protestanci mieli być oparciem dla Szwedów na Litwie. Z kolei według białoruskiego historyka mieszkającego w Szwecji Andreja Kotlarczuka unia kiejdańska była logicznym rezultatem niezadowolenia społeczeństwa Wielkiego Księstwa Litewskiego z unii lubelskiej, panujących stosunków religijnych i ekonomicznych. Jesto to interpretacja zmitologizowana, a autor nie wyjaśnia, czemu Janusz i Bogusław Radziwiłłowie mieli być niezadowoleni z Rzeczypospolitej jako takiej, a nie z Jana Kazimierza.Zaprzecza temu sam Janusz Radziwiłł.
26 sierpnia 1655 r. pisał do Bogusława: Acz mówią, że się to przez mię dawno zamyślało, niech diabeł wyklnie mi duszę, jeślim się kiedy o to znosił dawniej. Od tego czasu, jakośmy z Wilna list pisali [28 lipca 1655 – A.R.], zaczęło to się dzieło, kiedy inaczej ratować się sposobu nie było.
Geneza umowy kiejdańskiej jest bezpośrednio związana z położeniem Rzeczypospolitej po napaści najpierw sprzymierzonej z Kozakami Rosji (1654 r.), a potem Szwecji (1655 r.).

Rosjanie na Litwie
Wiosną 1654 r. rozpoczęła się wielka ofensywa rosyjska na Wielkie Księstwo Litewskie. Agresorzy – 30 tys. Rosjan i 16 tys. Kozaków – przejęli inicjatywę i w maju 1655 r. rozpoczęli decydujące uderzenie na Wilno. Walczący o pozycję polityczną, wpływ na wojsko i finanse dowódcy litewscy – hetman wielki Janusz Radziwiłł i protegowany króla hetman polny Wincenty Gosiewski przebywali wówczas w Warszawie na sejmie, który zakończył się dopiero 20 czerwca 1655 r. Większość innych dowódców także opuściło wojsko. Najstarszym rangą był stolnik trocki Jan Bychowiec, którego zwierzchności nie uznawano. W konsekwencji napastnicy nie natknęli się na większy opór. Po bitwie pod Mińskiem 16 lipca 1655 r. armia litewska cofała się w kierunku Kojdanowa, a droga do Wilna była prawie wolna. Wkrótce Kozacy zajęli radziwiłłowski Kojdanów – miasto spalili, a mieszkańców wymordowali. 26 lipca pobili Kozaków płk. Pokłońskiego, który dotąd prowadził dość skuteczną wojnę partyzancką, oraz oddziały litewskie pod Oszmianą.
Dysponujący zaledwie kilkoma tysiącami ludzi Janusz Radziwiłł stracił dowództwo nad oddziałami koronnymi z powodu uniwersałów królewskich z lipca. Nie mógł też liczyć na chorągwie tatarskie. Jedyne wzmocnienie stanowiło pospolite ruszenie szlachty wileńskiej
i trockiej, nieliczne i słabo przygotowane do walki. Mając zaledwie 5-6 tys. ludzi, Radziwiłł uznał, że nie ma możliwości obrony ani Wilna ani reszty wielkiego księstwa przed Szwedami, Rosjanami i Kozakami jednocześnie.
Król całą uwagę skupił w tym czasie na odparciu zagrażającego istnieniu państwa ataku szwedzkiego Oddziały koronne z Litwy skierowano do Wielkopolski. Wielkie Księstwo Litewskie zostało zdane na pastwę losu. Tak oto w przededniu unii kiejdańskiej Korona w zasadzie opuściła Litwę, unia nic Litwinom nie dawała prócz nieżyciowych poleceń władcy, nie będącego w stanie obronić państwa.
W początkowym etapie szwedzkiej ofensywy w lipcu-wrześniu 1655 r., a zatem w czasie, gdy zawarto umowę kiejdańską, Polacy doświadczali jednej porażki za drugą. Zaledwie kilka dni po wszczęciu działań wojennych pod Ujściem poddały się Szwedom wojska dowodzone przez Krzysztofa Opalińskiego i Andrzeja Grudzińskiego. Podpisano Articuli compositionis pacis. Na ich mocy królowi szwedzkiemu przekazano część wojska, zachowano prawa i przywileje szlachty i Kościoła katolickiego oraz wolność wyznania;
o innowiercach nie wspomniano. 31 lipca Szwedzi zajęli Poznań, a 8 września Warszawę. Król wycofał się do Krakowa. Dla władcy liczyło się zachowanie tronu i państwa, obrona stolicy, uzyskanie pomocy innych państw. Kwestia odległej Litwy była tylko jedną
z wielu, i to nie najważniejszą. Gdy nie udało się obronić Krakowa, król z żoną oraz dworem na początku października 1655 r. był już za granicą. Umowę kiejdańską podpisano w momencie katastrofalnym nie tylko dla Litwy, ale też dla Korony.
Magnateria i szlachta litewska nawet w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa nie były jednomyślne – stronnictwo Janusza Radziwiłła skłaniało się ku Szwecji, a wspierany przez króla Wincenty Gosiewski szukał porozumienia
z Rosją. Wojewoda witebski Paweł Sapieha pozostał wierny Janowi Kazimierzowi. Autorytet króla podupadł, wszyscy skarżyli się na marną władzę w Rzeczpospolitej, choć żaden z liderów opozycji nie chciał przyznać, iż sam się do tego przyczynił. Nieporozumienia miały również charakter osobisty. Wspomniani politycy nienawidzili się nawzajem. W tragicznym położeniu wojennym, opuszczony przez niechętnego sobie władcę, Radziwiłł mógł wycofać się na Brześć i tu połączyć ze znienawidzonym Sapiehą, co oznaczałoby samozagładę, poddać się Moskwie lub zawrzeć umowę ze Szwecją.

Bronić Wilna czy nie?
W kwestii Wilna poglądy dowódców litewskich różniły się. Zdaniem Radziwiłła należało cofnąć się za Wilię, zatrzymać wroga przy strategicznym Zielonym Moście – jedynym wówczas w tej okolicy – a potem odejść na Żmudź. Zdaniem Gosiewskiego, lepiej było stoczyć bitwę na lewym brzegu Wilii przed mostem. Potem zamierzał on cofnąć się z wojskiem na Brześć, by połączyć się z Sapiehą i walczyć ze Szwedami. Obaj nie chcieli bronić miasta, a jedynie stawić symboliczny opór, aby uniknąć oskarżenia o zdradę. Choć Wilno było stolicą wielkiego księstwa, to do obrony nie było przystosowane – mury miejskie były słabe, wały skromne, a artylerii prawie nie było. Sami mieszczanie nie zamierzali się bronić. Wielu uciekło z miasta.
Pozostający jeszcze w Wilnie Janusz i Bogusław Radziwiłłowie oraz biskup wileński Jerzy Tyszkiewicz, nie czekając na ostateczną klęskę, 28 lipca 1655 r. zwrócili się do przebywającego w Rydze namiestnika szwedzkiego w Inflantach Magnusa Gabriela De la Gardie z prośbą o pomoc przeciw Moskalom i Kozakom. Litewscy magnaci i biskup wileński próbowali zmylić cara pisząc, że każdego dnia wzdłuż Wilii zbiera się coraz więcej wojska, ale Rosjanie nie ufali w ich zapewnienia. Janusz Radziwiłł nie wiedział, że siły szwedzkie były w rzeczywistości niewielkie (w sumie ok. 7 tys. żołnierzy) i walczyć z Rosjanami nie zamierzają.
3 sierpnia 1655 r. Rosjanie i Kozacy byli już w Smorgoniach, 60 km od Wilna. Na wschodnich przedmieściach miasta 7 sierpnia doszło do niewielkich starć wysuniętych jednostek obu stron. Zgodnie z planem Janusza Radziwiłła, wojsko cofało się na zachód. Pod wieczór miasto zostało zajęte przez wroga. Siłom litewskim udało się uniknąć najgorszego scenariusza, czyli otoczenia na lewym brzegu Wilii. Tak prawdopodobnie by się stało, gdyby miasto było bronione za wszelką cenę od wschodu lub gdyby doszło do bitwy według planu Gosiewskiego.
Siły Radziwiłła przez Wieprze (Vepriai) i Żejmy (Žeimiai) ruszyły do Jaswojni (Josvainiai) koło Kiejdan, gdzie dotarły 18 sierpnia.

Sierpień-październik 1655 r.: dwa akty umowy kiejdańskiej
11 lipca 1655 r. nieliczne wojska szwedzkie z Inflant wkroczyły do Wielkiego Księstwa Litewskiego, zajmując Dyneburg. Szwedzi głosili, że przybywają z pomocą, by chronić przed Moskalami. W rzeczywistości, unikając starć z Rosjanami, maszerowali powoli w kierunku Birż, mając na celu zajęcie Kowna.
Polityka Janusza i Bogusława Radziwiłłów wobec Szwedów była konsekwentna i logiczna. Jak duża część magnatów litewskich, podczas rokowań między Rzecząpospolitą i Szwecją jeszcze przed najazdem szwedzkim, opowiadali się za pokojem, upatrując większe niebezpieczeństwo ze strony Moskwy, a Szwedów traktując jako potencjalnych sojuszników. Jak dowiodły późniejsze dzieje, było to prawdopodobnie najlepsze rozwiązanie. Gdy sytuacja ułożyła się zupełnie inaczej, Radziwiłłowie – choć nie byli entuzjastami bliższych więzi ze Szwecją – starali się wybrać najmniejsze zło. Wielkie Księstwo Litewskie w obrębie Rzeczypospolitej nie było dla nich niczym złym, nawet pomimo czasami trudnych okoliczności politycznych i religijnych czy wrogości ze strony Jana Kazimierza. Szwecja była zupełnie innym państwem niż Rzeczpospolita. Wspólnota religijna nie była wystarczającym czynnikiem, aby stać się częścią Szwecji, tym bardziej, że wśród protestantów litewskich dominowali ewangelicy reformowani, a w Szwecji – luteranie.
Litwini przeceniali wielkość szwedzkich sił i wierzyli szwedzkiej propagandzie, iż Szwecja będzie walczyć z Rosją. Tak się stało, ale dopiero po pół roku i to z inicjatywy Rosji. Mylił się też sam Janusz Radziwiłł, który miał nadzieję zostać namiestnikiem szwedzkim na Litwie. Mimo to świetnie rozumiał, które zło jest mniejsze, i wybrał je świadomie.

Akt z 17 sierpnia 1655 r.
Magnus Gabriel De la Gardie odpowiedział Radziwiłłowi 10 sierpnia pismem złożonym z 11 punktów. Deklarowano w nich m.in. stworzenie wspólnej armii, którą będzie musiała utrzymać Litwa. Kwestię przyznania lennych księstw Radziwiłłom pozostawiono do decyzji króla. Odpowiedź niezbyt się podobała Radziwiłłowi. Pozostając wierny szwedzkiej orientacji, poprawił pismo według swoich poprzednich propozycji i przedstawił je do podpisania szlachcie obecnej 17 sierpnia 1655 r. w obozie w Jaswojniach pod Kiejdanami. Dokument zatwierdzono jako spis warunków poddania Wielkiego Księstwa Szwecji – Instrumentum Lithuanicae deditionis. Dokument ten do czasów Adolfasa Šapoki był błędnie utożsamiany z aktem unii kiejdańskiej. Tymczasem, jak ustalił Šapoka, był to tylko akt przedstawiający pozycję wyjściową Radziwiłła i litewskiej szlachty. Jak się potem okazało, był on nie do przyjęcia dla Szwedów.
Sygnatariusze aktu poddawali się Karolowi Gustawowi, ale podkreślono państwowość wielkiego księstwa i jego równe prawa ze Szwecją, zachowanie praw i przywilejów kościoła oraz szlachty, zastrzeżono też, że armia litewska nie będzie wykorzystana przeciw Polsce. Akt podpisało ok. 615 osób z Januszem Radziwiłłem, Wincentym Gosiewskim, kasztelanem żmudzkim Eustachym Kierdejem, kanonikiem wileńskim Jerzym Białłozorem na czele. Aktem z 28 sierpnia 1655 r. Szwecji poddał się powiat brasławski, jego duchowieństwo,
magistrat Sapieżyna (obecnie Druja) oraz znajdujący się na terenie powiatu uchodźcy.
Tymczasem Rosja szukała sojuszników wśród litewskich magnatów skłóconych z Radziwiłłami. Gdy do Kiejdan przybył rosyjski poseł Licharow, 5 września 1655 r. Gosiewski opowiedział się przeciwko Radziwiłłowi i wysunął projekt antyszwedzkiej koalicji Rzeczpospolitej i Rosji. W odpowiedzi Licharow nakazał pojmać Gosiewskiego.

Akt z 20 października 1655 r.
Drugi akt, datowany na 20 października 1655 r., zrywał unię z Polską i oddawał Litwę pod władzę Szwecji, a jej króla uznawał wielkim księciem litewskim. Nie przewidziano w nim istnienia sejmu, ale pozostawiono wolności i przywileje religijne i ekonomiczne szlachty. Najwyższą władzę w kraju miał sprawować królewski namiestnik, a doradzać mu miała rada. Szwedom ten akt był potrzebny tylko po to, by ustabilizować władzę na Żmudzi, bowiem Karol Gustaw 27 września nakazał De la Gardie’mu pomaszerować do Korony. Akt podpisało ponad 1000 osób. Oczekiwania Radziwiłła nie zostały w nim uwzględnione. On sam zresztą znalazł się w trudnym położeniu, między Szwedami i niechętnymi mu Litwinami.
Na żądanie Radziwiłła wydano mu jeszcze jeden osobny akt (Desideria Janusii Radziwill), w którym nadano mu nowe ziemie i niemały coroczny dochód. Oczekiwanych stanowisk namiestnika szwedzkiego i dowódcy armii jednak nie dostał.
Krótko po podpisaniu aktu z 17 sierpnia powstała przeciw niemu opozycja, która urosła w siłę po zatwierdzeniu drugiego dokumentu. Litewski historyk Antanas Tyla podkreśla, że większość szlachty litewskiej nie wyobrażała sobie życia państwowego bez sejmu, elekcyjnego króla i dotychczasowych przywilejów.

Rezultaty unii kiejdańskiej
Już 11 sierpnia De la Gardie zwrócił się do carskich dowódców Czerkaskiego i Ordin-Naszczokina z informacją o zwycięstwach w Koronie i objęciu Litwy opieką króla Szwecji. Żądał zaprzestania marszu Rosjan w głąb terytorium Litwy. 13 sierpnia o poddaniu się Litwy pod opiekę Szwedom doniesiono szwedzkiemu królowi. 18 i 19 sierpnia szwedzcy dowódcy zaczęli wystawiać listy gwarancyjne zamkom, miastom i powiatom, aby ochronić je przed zajęciem przez wojska carskie. Na to, że w oczach Szwedów umowa kiejdańska nie była zupełnie bez znaczenia, wskazuje fakt, że z rozkazu De la Gardie’go w Rydze i Inflantach odbyły się uroczyste nabożeństwa. Szwedzi łupili kraj, ale go nie niszczyli i nie mordowali ludności.
Prawdopodobnie najważniejszym bezpośrednim następstwem aktów kiejdańskich było ocalenie Księstwa Żmudzkiego, a także części powiatów wiłkomierskiego, upickiego i kowieńskiego od podboju kozacko-rosyjskiego wraz ze wszystkimi jego następstwami: paleniem miast, obiektów kultu, wywożeniem mieszkańców. Kiejdany stały się schronieniem dla uchodźców, drugim po Królewcu. To tu nie było Moskali, to tu kierowali się wilnianie.

Pamięć
XIX-wieczna litewska historiografia znajdowała się pod dużym wpływem Polaków, a więc umowę kiejdańską oceniano negatywnie, a Janusza Radziwiłła nazywano zdrajcą. Twierdził tak nawet zwykle antypolski Simonas Daukantas (Szymon Dowkont), który zarzucał Radziwiłłowi, że nie bronił Wilna.
Gdy rozpoczęło się litewskie odrodzenie narodowe, na przełomie XIX i XX w.
spojrzenie na Radziwiłła i umowę kiejdańską zaczęło się zmieniać. Z literatury litewskiej zniknęły oskarżenia o zdradę, za to wysunięto możliwe pozytywne skutki zerwania unii lubelskiej. Ewolucję poglądów widać w twórczości litewskiego poety i księdza Jonasa Maironisa. W Opowiadaniach o przeszłości Litwy (Wilno 1891) pisał jeszcze propolsko: Smutne dni nastały w Polsce i na Litwie; powstali co prawda w tym czasie prawdziwi obrońcy ojczyzny jak Stefan Czarniecki, Jerzy Lubomirski, ale mimo to ciężko było coś poradzić, bo w samym królestwie nie było żadnej władzy. Jednak w wydaniu z 1905 r. pisał pozytywnie o Januszu Radziwille, docenia jego rolę w zawarciu umowy i ubolewał z powodu jego nagłej śmierci. Autor twierdził, że Radziwiłł byłby w stanie powstrzymać polonizację Litwy.
Litewski pogląd stopniowo stawał się samodzielny. Jeszcze na początku XX w. nie było jasne, jak oceniać Radziwiłła i umowę kiejdańską oraz reagować na opublikowany po raz pierwszy w 1886 r. Potop Henryka Sienkiewicza 31 sierpnia 1905 r. w artykule redakcyjnym „Lietuvių laikraištis“ („Gazeta Litewska“) napisano, że pewien czytelnik zwrócił się z prośbą o napisaniu szerzej o Radziwille, który w powieści Sienkiewicza jest przedstawiony jako sprzedawczyk. Redakcja poprosiła młodych historyków, aby pomogli Litwie zrozumieć jego postępowanie, nie tylko je usprawiedliwić, ale i znaleźć w jego czynach pierwsze przebudzenie ze snu litewskiego ducha.
W odrodzonym państwie litewskim Janusz Radziwiłł stał się najważniejszą postacią spośród członków tego rodu, a umowie kiejdańskiej poświęcono niemało uwagi. W 1924 r. wykładający na Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie rosyjski historyk Pavel Gronskij zbadał i pozytywnie ocenił akt z 17 sierpnia 1655 r. O umowie kiejdańskiej i Radziwille bardzo pozytywnie pisał m.in. historyk i ewangelik reformowany Jonas Yčas w 1930 r. Jeden z najbardziej znanych, płodnych i utalentowanych historyków młodego pokolenia Adolfas Šapoka obronił na Uniwersytecie Witolda Wielkiego rozprawę habilitacyjną Umowa kiejdańska z 1655 r. albo Szwedzi na Litwie (1939).
Janusza Radziwiłła upamiętniano pomnikami, nadaniem jego imienia jednostkom wojskowym lub organizacjom. W 1927 r. litewski 1. Pułk Huzarów otrzymał imię hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła i sztandar z dewizą Nugalėsim ar mirsim (Zwyciężymy lub umrzemy). Od 1931 r. żołnierze pułku na pagonach nosili monogram JR i książęcą koronę. Charakterystyczne, że Radziwiłł pokonał w tym przypadku innego słynnego wodza, zwycięzcę spod Kircholmu z 1605 r., Jana Karola Chodkiewicza. Według napisanego w 1935 r. przez Balysa Sruogę utworu powstało libretto do wystawionej w1937 r. opery Radziwiłł Perkun (kompozytor J. Karnavičius, reżyseria A. Oleka-Žilinskas).
Miejscowości związane z Radziwiłłami z linii dubińsko-birżańskiej, a szczególnie z Januszem Radziwiłłem – Kiejdany, Birże – zyskały szczególny status. W 1931 r. w Birżach przed ruinami pałacu Radziwiłłów z inicjatywy władz miejskich stanął pomnik księcia Janusza (rzeźbiarz Juozas Zikaras). W jego odsłonięciu uczestniczył m.in. minister oświaty oraz przedstawiciele wspomnianego pułku huzarów. Podczas rekonstrukcji zamku birżańskiego w latach siedemdziesiątych XX w. pomnik przeniesiono do zamkowego muzeum.
Znajdujące się w kościele ewangelików reformowanych w Kiejdanach sarkofagi Radziwiłłów stały się swoistym obiektem narodowego kultu, prawdziwymi relikwiami. Odwiedzano je uroczyście z okazji największych świąt, a ich wizerunki rozpowszechniano na pocztówkach. W 1929 r. Litwini ze Szwecji dla uczczenia unii z 1655 r. ofiarowali kościołowi luterańskiemu w Kiejdanach odlany w odlewni Bergholtz klockgjuteri AB dzwon. Odlano na nim wizerunek Karola Gustawa, a wręczenia daru dokonał sekretarz poselstwa szwedzkiego na Litwie.
Ponieważ za właściwą umowę uznawano akt z 17 sierpnia 1655 r., oczywiste zdawało się, że zła unia z Polską została zamieniona na lepszą ze Szwecją. Z powodu konfliktu z Polską
o Wilno antypolsko nastawione społeczeństwo litewskie retrospektywnie wiązało z unią ze Szwedami możliwość lepszej, bardziej zachodniej, bogatszej i oświeconej historii, prawie takiej, jaką mieli za sobą znajdujący się długo pod władaniem Szwedów Estończycy i Łotysze. Poglądy Litwinów na interesujący nas temat nie były jednak wyłącznie pozytywne. Wykładowca Uniwersytetu Witolda Wielkiego, ksiądz ewangelicko-reformowany docent P. Jokubėnas w wydanej w 1927 r. książce o Januszu Radziwille pisał, że jego postępowania nie można usprawiedliwić. Bez zastanowienia przyjął szwedzką protekcję. Ale mimo to nie można mu zarzucić, że po uprzednim zastanowieniu i przemyśleniu zdradził swoją ojczyznę.
Gdyby wiedziano, że prawdziwa umowa to akt z 20 października, to stosunek do niej nie byłby tak pozytywny. Niestety, jak wspomniano, aż do połowy XX w., a nawet później nie wiedziała tego większość historyków, a co dopiero ogół społeczeństwa. Stało się tak też dlatego, że artykuły Šapoki zostały ogłoszone dopiero w 1938 i 1940 r., tj. pod koniec istnienia państwa i w czasie pierwszej sowieckiej okupacji. Obronioną przez niego w 1939 r. rozprawę planowano wydać w 1941 r., ale realizację zamysłu uniemożliwiły wojna
i okupacja. Drukiem praca ukazała się dopiero w 1990 r.
W okresie sowieckim umowę kiejdańską na Litwie traktowano niejednoznacznie. W historiografii nadal mylono akty z 17 sierpnia i 20 października. Umowę krytykowano, ponieważ skierowana była przeciw Rosji i powstaniu kozackiemu. Jednak w historiografii późnego okresu sowieckiego dzięki Broniusowi Dundulisowi, a szczególnie Antanasowi Tyli powrócono do przedwojennej oceny, traktującej umowę jako coś nieuchronnego i świadomie wybranego przez szlachtę, a Janusza Radziwiłła uznano za dalekowzrocznego
i tragicznego polityka i patriotę.
Wraz z odzyskaniem niepodległości wróciły też międzywojenne oceny Janusza Radziiwłła i umowy kiejdańskiej. Zaczęto znów upamiętniać rocznice jej zawarcia, organizowano jubileuszowe konferencje naukowe, pisano o nim, stawiano mu pomniki.
W 1999 r. stacjonujący w Rukle (Rukło, lit. Rukla) Pułk Szkoleniowy Wojska Litewskiego otrzymał imię hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła. To samo imię nosi wydział zamiejscowy Kolegium Kowieńskiego w Kiejdanach. W 2006 r. w Kiejdanach stanął pomnik Radziwiłła, przedstawiający jego postać nad symbolizującą skarb państwa strzaskaną skrzynią z wyszczerbionym zamkiem (autor Algirdas Bosas). Pomysłodawcy pomnika w ten sposób pośrednio bronili Radziwiłła przed oskarżeniami o zawłaszczenie skarbu wielkiego księstwa. Przeciwnie, twierdzą oni, że Radziwiłł zabierając skarb do Kiejdan ocalił go, a miasto zostało nawet stolicą Litwy. A przecież Radziwiłł nie mógł przejąć kontroli nad skarbem, bo podskarbim wielkim litewskim był jego przeciwnik Gosiewski. Radziwiłł zabrał tylko 100 tys. złotych zebranych na obronę Wilna. Pomnik nie pozytywnie ukazuje umowę kiejdańską. Przedstawiono na nim litewskich i szwedzkich żołnierzy, wyryto nazwisko De la Gardie. Dwie wyciągnięte ręce, splecione w uścisku, oznaczają porozumienie Radziwiłła i De la Gardie’go. Zdaniem twórców, symbolizują one współpracę Litwy i Szwecji oraz doniosłość umowy kiejdańskiej.
Umowa kiejdańska do dziś budzi wiele emocji w historiografii i pamięci Polski i Litwy. Ostatnio jednak ocena Janusza Radziwiłła oraz unii kiejdańską w coraz mniejszym stopniu zależy od przynależności narodowej badaczy. Nawet litewscy historycy twierdzą,
że do tej umowy przywiązuje się zbyt dużą wagę – wszak obowiązywała tylko kilka miesięcy i nie miała żadnych szczególnych następstw (E. Meilus). Gdyby nawet miała trwać dłużej, to nie przyniosła by ze sobą rozkwitu wielkiego księstwa.

Aivas Ragauskas
Profesor Litewskiego Uniwersytetu Pedagogicznego w Wilnie, zajmuje się dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego i historią Wilna w epoce nowożytnej. Napisał m.in. Vilniaus miesto valdantysis elitas: XVII a. antrojoje pusėje 1662–1702 m. (2002, Elita władzy Wilna w drugiej połowie XVII w. – lata 1662–1702).

Czy istniała polsko-litewska staropolska sztuka wojenna?

Mirosław Nagielski

Kanony staropolskiej sztuki wojennej zostały wypracowane już na przełomie XV i XVI w. W XVII stuleciu została ona wzbogacona o wiele nowych elementów, czego potwierdzeniem były zwycięstwa pod Kircholmem, Kłuszynem, Chocimiem czy Wiedniem.

Husarz, mal. Józef Brandt, fot. Wikimedia Commons

W XVII w. organizacja i struktura armii litewskiej i koronnej były podobne. W Wielkim Księstwie Litewskim, podobnie jak w Koronie, armia składała się z sił państwowych i niepaństwowych. Te pierwsze podlegały władzom centralnym, tj. królowi i hetmanom; drugie władzom samorządowym bądź osobom prywatnym. Oddziały podległe władzom centralnym to pospolite ruszenie (na Litwie służba ziemska). W odróżnieniu od pospolitego ruszenia w Koronie, litewską służbę ziemską władca mógł podporządkować hetmanom, regimentarzom lub innym dowódcom, dzielić je i kierować na zagrożone granice Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ponadto w litewskiej armii były oddziały zaciężne formowane na podstawie decyzji sejmu lub konwokacji litewskich, wybrańcy, żołnierze dymowi lub łanowi oraz chorągwie Tatarów litewskich zobowiązane do służby wojskowej ze względu na posiadane dobra ziemskie. W Koronie zamiast Tatarów istniało wojsko zaporoskie rejestrowe, podległe hetmanom.
Specyfiką Wielkiego Księstwa Litewskiego było powoływanie pod broń ziemian, bojarów i Kozaków z dóbr królewskich, którzy byli zobowiązani do służby z powodu użytkowania ziemi na zasadzie tzw. powinności konnej. Tak jak w Koronie, w trudnych sytuacjach do służby powoływano oddziały ochotnicze, które nie wchodziły w skład sił regularnych i nie pobierały wynagrodzenia. Na Litwie te oddziały stanowiły istotne uzupełnienie regularnej armii, która nie była duża z powodu ograniczonych przychodów skarbu.
Siły samorządowe, powoływane przez sejmiki i miasta, składały się z oddziałów powiatowych wystawianych przez magistraty miast królewskich, wybrańców oraz jednostek prywatnych, czyli chorągwi nadwornych magnatów litewskich. W Koronie dochodziły do tego także wojska ordynackie związane z funkcjonowaniem majoratów, zobowiązanych do wystawienie na potrzeby Rzeczypospolitej określonej liczby żołnierzy.
Należy podkreślić, że w odróżnieniu od Korony, która od przełomu XV i XVI w. wystawiała chorągwie w ramach obrony potocznej, a od 1563 r. wojsko kwarciane dla obrony południowo-wschodniej granicy przed Tatarami, na Litwie do 1648 r. nie było stałych sił zaciężnych poza załogami twierdz. Zaciągi prowadzono w razie wojny, a po zakończeniu działań rozpuszczano je.

Jazda i piechota
Zarówno w wojskach koronnych, jak i w litewskich jednostki jazdy narodowej (husaria i Kozacy, zwani połowy XVII w. pancernymi) dominowały nad piechotą. W XVII w., podczas wojen ze Szwecją, zwiększyła się liczebność piechoty zaciągu cudzoziemskiego, która
w coraz większym stopniu zastępowała dominującą w wieku poprzednim piechotę polsko-węgierską.
Wojskowość litewską od koronnej odróżnia większa liczba dragonii, czyli konnej piechoty. Było to wojsko nowego rodzaju, które na Litwie pojawiło się już w 1618 r. Podczas wojny z Moskwą w połowie XVII w. dragoni stanowili prawie 40 proc. armii litewskiej; w tym czasie w armii koronnej dragonia nie przekraczała 20 proc.
Zarówno w Koronie, jak i na Litwie, malała liczba ciężkiej kawalerii (husarii). Jej stany podniosły się w latach panowania Jana III Sobieskiego, co należy wiązać z konfliktem z Turcją. Na Litwie i w Koronie od połowy XVII w. zaciągano chorągwie lekkie, co jest związane z walkami z Kozakami Bogdana Chmielnickiego i Tatarami oraz Moskwą. Przykładowo w czwartym kwartale 1654 r. w kompucie koronnym służyło 12 rot tatarskich i 11 wołoskich (2408 koni), co stanowiło ponad 20 proc. składu jazdy zaciągu narodowego. W kompucie wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego z listopada 1663 r. było 12 rot typu wołosko-tatarskiego, co świadczy o tym, że mimo zakazu ich formowania formułowanego w wielu konstytucjach uchwalanych na sejmach walnych, zaciągi kontynuowano. Było to spowodowane małymi kosztami zaciągu, niskim żołdem służących w niej żołnierzy (31 zł podczas gdy husarz otrzymywał 51 zł, a rajtar 65 zł) oraz wszechstronnością na polu walki. Wojsk tych używano do rozpoznania i działań pościgowych.

Hetmani i naczelne dowództwo
Także w organizacji naczelnego dowództwa, tj. pozycji hetmanów koronnych
i litewskich, było wiele wspólnych elementów. Różnił się za to zakres ich władzy. Przykładowo hetman polny litewski nie podlegał hetmanowi wielkiemu, jak to było w Koronie, co często wzbudzało chaos przy organizacji zaciągów oraz w trakcie prowadzenia działań wojennych. W połowie XVII w. rywalizacja hetmanów na Litwie doprowadziła do tego, że w armii litewskiej powstały dwie odrębne dywizje prawego i lewego skrzydła. Dowodzący nimi hetmani rzadko ze sobą współpracowali, co przyniosło opłakane skutki w pierwszym okresie wojny z Moskwą w latach 1654–1655.
Już w XVI w. w siłach zbrojnych Korony i Litwy poza urzędami hetmańskimi wykształciły się inne dygnitarstwa i urzędy wojskowe, a osoby, które je piastowały, wchodziły w skład sztabu hetmańskiego. W pracach dotyczących wojen Stefana Batorego z Moskwą Henryk Kotarski szczegółowo przedstawił organizację dowodzenia w wojskach koronnych i litewskich. Obok pisarzy, oboźnych, cejgwartów, inżynierów, szancmistrzów, chirurga, kapelana obozowego, prowiantmagistra, stanowniczego czy profosa dowództwo tworzyło jeszcze wiele osób. W połowie XVII w. w ścisłym gronie sztabu hetmana był pisarz polny, generał artylerii, strażnik i oboźny wielcy oraz polni.

Jaki przeciwnik, taka strategia
Podstawowe elementy staropolskiej sztuki wojennej omówił Otton Laskowski, skupiając się jednak na wojskowości koronnej od XVI w. po czasy Jana III Sobieskiego. Jednym z istotnych elementów kształtujących staropolską sztukę wojenną było ukształtowanie wschodniej granicy Rzeczypospolitej i sąsiedztwo tatarskie. Rozległa przestrzeń wymuszała strategię wielkiego rozmachu i wielkich rozstrzygnięć, strategię manewru i ruchu, strategię ducha na wskroś zaczepnego. Dążenie do szybkiego stoczenia rozstrzygającej bitwy wynikało również z ograniczonego budżetu: hetman często dysponował armią opłaconą zaledwie na jeden, dwa kwartały służby, więc musiał jak najszybciej pobić przeciwnika, zanim wojsko rozjedzie się do domu. Stąd preferowane działania jazdy komunikiem, czyli bez taborów. Szybkość i umiejętność wyzyskania specyfiki teatru działań były jedną z istotnych przyczyn sukcesów sił polsko-litewskich w XVI i XVII w.
Związki między wojskowością polską i litewską sięgają czasów panowania pierwszych Jagiellonów. Obie strony łączyła wtedy przede wszystkim wojna z zakonem krzyżackim, ale już wtedy zwracano uwagę na odrębności kształtującej się sztuki wojennej Korony i Litwy. Strategie obu armii kształtowały się pod wpływem zagrożeń: moskiewskiego (Litwa) oraz tatarskiego (Litwa i Korona). W Consilium rationis bellicae hetman Jan Tarnowski pisał, że w wojskowości polskiej i litewskiej widać nie tylko współdziałanie poszczególnych rodzajów kawalerii, ale także innych rodzajów broni, przede wszystkim piechoty. Oczywiście zarówno teatr działań wojennych, przeciwnik, jak i jak własne możliwości powodowały, że sztuka wojenna była dostosowywana do realnych możliwości skarbowo-militarnych Korony i Litwy.

Podobieństwa i różnice
Warto zwrócić uwagę na działania wojenne z okresu panowania dwóch ostatnich Jagiellonów. Przykładem wspólnego wysiłku Korony i Litwy były zmagania z Moskwą i batalia pod Orszą (8 września 1514 r.). W składzie sił Konstantego Ostrogskiego znajdowały się zaciężne oddziały litewskie i służby ziemskiej wielkiego księstwa, a także kilka tysięcy zaciężnej jazdy i 3 tys. piechoty z Korony. Litwinami dowodzili hetmani Ostrogski i Janusz Radziwiłł, na czele oddziałów z Korony stał kasztelan biecki Janusz Świerczowski,
a nadwornymi i pocztami możnych dowodził Wojciech Sampoliński. Aż 40 proc. armii stanowili husarze, 25 proc. kopijnicy, po 15 proc. kusznicy i łucznicy, a 5 proc. jeźdźcy uzbrojeni tylko w broń sieczną. Taki skład armii był uwarunkowany tym, że strona moskiewska dysponowała głównie jazdą lekką, nieposiadającą uzbrojenia ochronnego. Natomiast w piechocie zaciężnej Ostrogskiego większość żołnierzy była uzbrojona w rusznice, co wyraźnie odróżniało siły polsko-litewskie od przeciwnika, niemal całkowicie pozbawionego broni palnej. To oraz brak uzbrojenia ochronnego były głównymi przyczynami klęski sił moskiewskich.
W uzbrojeniu polskich oddziałów zaciężnych i litewskiej służby ziemskiej istniały istotne różnice. Z badań Marka Plewczyńskiego wynika, że w piechocie koronnej rusznice zaczęły wypierać kusze już w końcu XV w., a zastąpiły je całkowicie po wojnie pruskiej w 1522 r.
Był to efekt wykorzystania doświadczeń piechoty węgierskiej, czeskiej i niemieckiej. W oddziałach jazdy polskiej widoczna była redukcja uzbrojenia ochronnego na modłę zachodnią. Coraz częściej ochroną były jedynie napierśniki i napleczniki; w drugiej połowie XVI w. kopijnicy całkowicie porzucili uzbrojenie ochronne, przekształcając się w jazdę husarską. W wojsku litewskim, które nie znało doświadczeń zachodnich, znaczenie broni palnej było wówczas dużo mniejsze niż w armii koronnej. Udział zaciężnych oraz Koroniarzy w wojnach na wschodzie wpływał na modernizację sił litewskich, które dostosowały się do przemian zachodzących na zachodzie Europy.

Wpływy zachodnie
Recepcja przez siły polsko-litewskie nie tylko zachodniego uzbrojenia, ale i taktyki stanowiła rezultat kontaktów z oddziałami zaciąganymi w krajach niemieckich, Czechach i Morawach oraz na Śląsku. Wśród zaciąganych obcokrajowców byli też Pomorzanie, Inflantczycy, Węgrzy, Tatarzy, Mołdawianie i Serbowie. Wynikało to z faktu, że działania wojenne miały miejsce na trzech różnych teatrach operacyjnych: prusko-inflanckim, wschodnim (wojny z Moskwą) oraz południowo-wschodnim (walki z Tatarami). W latach 1506–1574 cudzoziemcy stanowili 21 proc. żołnierzy, najwięcej wśród nich było Niemców, Czechów, Rusinów i Ślązaków. Przynosili oni nowe rozwiązania w zakresie taktyki i organizacji wojska, najnowsze elementy uzbrojenia zaczepnego i ochronnego oraz artykuły wojenne.
W XVI w. z państw i lenn jagiellońskich zaciągnięto 21 tys. żołnierzy niepolskiego pochodzenia i 132 rotmistrzów, natomiast z krajów podporządkowanych Habsburgom ok. 11 tys. żołnierzy i 41 rotmistrzów.
Jak wspomniano, obecność cudzoziemców w armii polsko-litewskiej wpływała na jej organizację i strukturę, ale nie należy przeceniać siły oddziaływania zachodnich wzorców. Niechęć szlachty do obcych, brak środków na zaciąganie kosztownych oddziałów z Zachodu oraz kształtowanie struktury armii przez szlachtę na sejmach to główne przyczyny tego, że mimo licznego udziału żołnierzy pochodzenia niemieckiego w kampaniach XVI w. wpływ wojskowości niemieckiej na polską nie był tak wyraźny. Przyczynial się do tego fakt,
że w Rzeczypospolitej system zaciągu do jazdy był towarzyski, czyli polegający na doborze żołnierzy przez rotmistrzów, co powodowało odporność na oddziaływanie wpływów obcych.

Litwini w Koronie, koroniarze na Litwie
Wspólne polsko-litewskie kampanie prowadzone na trzech teatrach operacyjnych sprzyjały nie tylko ujednoliceniu uzbrojenia w poszczególnych rodzajach broni, ale i przyjmowaniu podobnych rozwiązań w zakresie taktyki i prowadzenia operacji wojennych. Już podczas kampanii Stefana Batorego w latach 1579–1581 zarówno dowódcy z Korony i Litwy, jak i dowodzone przez nich oddziały w pełni współdziałały. W 1579 r. na Połock ruszyło ponad 50 tys. ludzi. W ich składzie były oddziały zaciężne z Korony i Litwy w sile znacznie przekraczającej 20 tys. koni oraz 26 tys. pocztów magnackich i pospolitego ruszenia ziemskiego.
Dowodzenie tak zróżnicowaną armią było nie lada problemem, ale mimo konfliktów w trzech kolejnych wyprawach Batoremu udało się nie tylko zdobyć Połock i Wielkie Łuki, ale też skutecznie zablokować Psków.
Drugim przykładem współdziałania wojsk koronnych i litewskich oraz recepcji uzbrojenia i organizacji poszczególnych rodzajów broni jest kampania smoleńska Władysława IV z lat 1633–1634. Pod murami Smoleńska znalazło się ponad 24 tys. żołnierzy. Armię Władysława IV tworzyły oddziały husarii, Kozaków, rajtarów, petyhorców (litewska lekka jazda), dragonów oraz piechoty niemieckiej i polskiej. Co istotne, w spisie wojska zaciągi litewskie i koronne wyliczono łącznie, co świadczy o pełnym ujednoliceniu poszczególnych oddziałów zaciąganych w Koronie i na Litwie.
W omawianym okresie na czele wojsk koronnych często stali Litwini, a litewskich koroniarze. Przykłady można mnożyć. W 1621 r. pod Chocimiem polsko-litewską armią dowodził hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz, a faktycznym dowódcą wyprawy starodubsko-homelskiej w 1535 r. był hetman wielki koronny Jan Tarnowski. W Inflantach, gdzie główny ciężar walk ze Szwedami brały na siebie roty litewskie pod komendą Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna”, w 1601 r. pojawiły się oddziały koronne dowodzone przez hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. W XVII w. w kompucie koronnym służyło wielu Litwinów, w litewskim koroniarzy było mniej. W drugiej połowie XVII w. w kompucie sił koronnych służyło wielu Radziwiłłów i Sapiehów, stojących na czele nie tylko chorągwi w zaciągu narodowym, ale i cudzoziemskim. Przykładowo kasztelan wileński Michał Radziwiłł dowodził regimentem pieszym zaciągu cudzoziemskiego do połowy 1666 r., a pisarz polny koronny Jan Sapieha był dowódcą nie tylko regimentu pieszego, ale i rotmistrzem dwóch rot pancernych. W kampanii beresteckiej 1651 r. brał udział pułk sapieżyński pod komendą podkanclerzego litewskiego Kazimierza Leona Sapiehy. W sumie za rządów Władysława IV w armii koronnej służyło ośmiu Sapiehów. Decyzje o podjęciu służby w Koronie były złożone i często wynikały z układu sił politycznych w Rzeczypospolitej i walki opozycji ze stronnictwem królewskim.
Wspólne kampanie nie tylko sprzyjały ujednoliceniu uzbrojenia, barwy i rozwiązań w zakresie organizacji i struktury poszczególnych rodzajów wojska w obu komputach, ale tworzyły w miarę spójny obraz wspólnej staropolskiej wojskowości dla Litwy i Korony.

Podsumowanie
Nie oznacza to jednak, że między armiami koronną a litewską nie było różnic. Dotyczyły one zarówno uzbrojenia, jak i organizacji oraz struktury. I choć już w XVI w. widać było tendencje do ujednolicenia uzbrojenia w armii litewskiej na wzór sił koronnych, to na wschodnim teatrze operacyjnym dominowała lekkozbrojna jazda, odbiegająca od dominujących w Europie Zachodniej sił ciężkozbrojnych. Upowszechnienie broni palnej i wzrost znaczenia artylerii spowodowały, że rozstrzygającym rodzajem broni stała się piechota. Mimo to w walkach z Moskwą i Tatarami największą rolę odgrywała jazda, coraz częściej zaopatrywana w broń palną. Słuszny jest zatem wniosek, że ze względu na toczone walki na trzech teatrach operacyjnych wojskowość polska i litewska czerpała z rozwiązań zarówno zachodnich, jak i wschodnich. Nie rezygnowano jednak z lekkiej jazdy pozbawionej uzbrojenia ochronnego z uwagi na jej manewrowość i wszechstronność.
Do schyłku rządów Jana Kazimierza w obu komputach służyło wielu cudzoziemców. Dopiero za panowania królów „Piastów” – Michała Korybuta Wiśniowieckeigo i Jana III Sobieskiego – ich liczba zmniejszyła się.
Reasumując, działania na trzech teatrach operacyjnych powodowały przyjmowanie podobnych rozwiązań w zakresie taktyki, ale także sprzyjały ujednoliceniu uzbrojenia oraz organizacji poszczególnych rodzajów broni w armii koronnej i litewskiej.

Mirosław Nagielski
Profesor w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, zajmuje się historią wojskowości staropolskiej. Opublikował m.in. monografię bitwy pod Warszawą w 1656 roku (Warszawa 1656 – wyd. I 1994).

Uniwersytet Wileński i zasięg cywilizacyjny Europy

Alfredas Bumblauskas
Przeł. Bartłomiej Kowal

Co wspólnego mają ze sobą historia Uniwersytetu Wileńskiego, zasięg baroku w państwie polsko-litewskim, kościół karmelitów w Mścisławiu nad obecną granicą białorusko-rosyjską, Akademia Kijowsko-Mohylańska, granica osadnictwa Żydów w Imperium Rosyjskim opierająca się o Mariupol nad Morzem Azowskim i obecny front doniecki?

Miniatura Uniwersytetu Wileńskiego w Brukseli, fot. A. Bumblauskas

Przebieg frontu donieckiego znamy wszyscy. Dlaczego mielibyśmy o nim mówić w kontekście historycznym? Zacznijmy od tego, że najbardziej znany współczesny historyk cywilizacji i politolog Samuel. P. Huntington poszukiwał granic cywilizacji zachodniej. Czasami jego idea jest uważana za jedną z najbardziej wpływowych koncepcji końca XX w., a za dowód tego twierdzenia przytacza się fakt, że przewidział on wojny bałkańskie. Według Huntingtona cechami wspólnymi cywilizacji zachodniej są: czerpnie ze spuścizny cywilizacji antycznej, chrześcijaństwo zachodnie (a nie wschodnie), wielość języków, rozdzielenie władzy kościelnej i świeckiej, prymat prawa, pluralizm społeczny, reprezentacja polityczna obywateli i indywidualizm. Jak wiadomo, dla Huntingtona granica cywilizacji zachodniej przebiegała przez Ukrainę i Białoruś. Do cywilizacji zachodniej zaliczał on tylko zachodnie części tych państw. Z Ukrainy znalazły się w jej obrębie tylko Galicja ze Lwowem i Wołyń. Większa jej część pozostawała, jego zdaniem, w zasięgu cywilizacji rosyjskiej. Fakt ten, jak się zdaje, zadecydował o losie ukraińskiej broni atomowej.
Warto zwrócić uwagę na korektę koncepcji Huntingtona, której dokonał znany intelektualista „Solidarności”, historyk, Leszek Moczulski. Przesunął on granice cywilizacji europejskiej dużo dalej na Wschód niż proponował to Huntington. Zdaniem Moczulskiego, granica cywilizacji europejskiej jeszcze w XIX w. obejmowała całą przestrzeń byłego państwa polsko-litewskiego przyłączoną do Imperium Rosyjskiego, a zatem Białoruś i całą Ukrainę.

Punkt Mariupola
Patrząc na mapę, warto zwrócić uwagę na Morze Azowskie (nazwijmy je punktem Mariupola), w którym schodzi się kilka linii nakreślonych przez Moczulskiego. Punkt Mariupola to przede wszystkim granica między chłopskim gospodarstwem indywidualnym i rosyjskim systemem kolektywnego posiadania ziemi przez chłopów. Zaznaczyła się ona wyraźnie po ich uwłaszczeniu i zniesieniu pańszczyzny w Imperium Rosyjskim w 1861 r. Na zachód od tej linii własność ziemi była zindywidualizowana, a więc nie dokonywano okresowej redystrybucji ziemi między członków wspólnoty wiejskiej (mir). Ponadto o Mariupol opiera się granica osadnictwa żydowskiego. Na wschód od tego miasta Imperium Rosyjskie zakazało osiedlać się Żydom
z Polski i Litwy. Gdy pokazałem granicę osadnictwa żydowskiego (1835–1917) w Kijowie, ukraiński historyk Borys Czerkas powiedział, że nigdy nie pomyślałby, że ta granica pokrywa się z granicą byłego hetmanatu. Hetmanat to forma ukraińskiej państwowości pod protektoratem rosyjskim, o której niemal całkowicie zapominamy. O co chodzi? Nawet po przyłączeniu wschodniej Ukrainy do Rosji w wyniku ugody perejasławskiej w 1654 r., jeszcze przez sto lat istniał ukraiński hetmanat, czyli autonomiczny kraj pod władzą kozackiego hetmana mający niezależność od Moskwy. Niektórzy gotowi są myśleć, że lewobrzeżna Ukraina była już wówczas po prostu częścią Rosji,
ale tak przecież nie było. Hetmanat został zlikwidowany dopiero w połowie XVIII w.
To jednak nie wszystko. Punkt Mariupola wyznacza również granicę łacińskiego szkolnictwa. I w tym kontekście również ważny jest hetmanat, w którym za czasów Mazepy obowiązywał system oświaty przyjęty w pierwszej połowie XVII w. w Kolegium Kijowsko-Mohylańskim założonym w 1632 r. przez Piotra Mohyłę. Wzorcem był program nauczania opracowany na wzór programu Uniwersytetu Wileńskiego, ponieważ sam Piotr Mohyła był wychowankiem wileńskich jezuitów, który później przebywając wśród Rusinów, zdecydował się pozostać przy prawosławiu i stworzył system prawosławnej oświaty.
Znaczenie punktu Mariupola dodatkowo uwypukla naniesienie na mapę granicy zasięgu baroku. Wywodzący się od jezuitów system oświaty w zasadzie pokrywa się z nim. Polscy historycy sztuki już dawno doszli do wniosku, że barok wileński (nazywany niekiedy barokiem Glaubitza) jest odmianą baroku sięgającą najdalej na wschód Europy. Glaubitzowski kościół karmelitów w Mścisławiu, leżący blisko 500 km na wschód od Wilna i 100 km na wschód od Dniepru, jest tego najlepszym dowodem. W tym kontekście należy wspomnieć też o „ukraińskim baroku”, który rozkwitł w hetmanacie, tj. w Kijowie
i na Ukrainie lewobrzeżnej. A przecież pochodzenie tego baroku jest jawnie wileńskie, jego architektem był Jan Zaor, znany również jako Iwan Baptysta lub Йоганн-Баптист Зауер, który przybył z Wilna do hetmanatu w końcu XVII w.
Nie przypadkiem polski historyk Stanisław Alexandrowicz zwracał uwagę, że Uniwersytet Wileński był najdalej na wschód wysuniętą rubieżą zachodniej cywilizacji. Granica jego wpływów pokrywała się z innymi granicami rozdzielającymi dwie cywilizacje.

Uniwersytet Wileński i duch Europy
Często mówi się, że między uniwersytetem i kulturą europejską można postawić znak równości. Uniwersytety tworzyły tożsamość Europy. Granice łacińskiego systemu oświaty, na którego szczycie są uniwersytety, to granice Europy. Idea uniwersytetów jako cieszących się autonomią miejsc badań naukowych i nauczania, która była fundamentem ich historii, obecnie jest szczególnie aktualna, ponieważ często pragmatyczne, komercyjne podejście do uniwersytetu pogrąża ową fundamentalną ideę uniwersyteckiego poszukiwania wiedzy.
Uniwersytet Wileński powstał w drugiej fali powstawania tego typu uczelni i przez długi czas był uniwersytetem o najszerszym zasięgu oddziaływania. Pod względem bezpośredniego zasięgu oddziaływania nie miał sobie równych
w Europie – Uniwersytet Wileński kreślił granice cywilizacji europejskiej. Założony został jako 112. uniwersytet w Europie. Polacy nie bez przyczyny szczycą się, że przez 200 lat najbardziej na Wschód wysuniętym punktem cywilizacji zachodniej i łacińskiej sieci uniwersytetów był Uniwersytet Jagielloński. Po nim tę rolę pełnił Uniwersytet Wileński, a później, w 1755 r., status ten przejął Uniwersytet Moskiewski. Mówimy „najbardziej wysunięty na Wschód”, czyli peryferyjny, jednak za czasów jezuitów tak nie było. Ratio studiorum było systemem, który obowiązywał na każdym uniwersytecie jezuickim, wszędzie wprowadzano ten sam system i studia tego samego poziomu. Nie bez przyczyny na Uniwersytet Wileński przybywała profesura wywodząca się z odległych krajów, od Hiszpanii do Norwegii, a zasięg jego wpływu był olbrzymi, sięgał aż do Kijowa i nad Dniepr.
Jak udowodnić, że Uniwersytet Wileński w trakcie pierwszego stulecia działalności (do pechowego 1655 r., gdy rosyjscy najeźdźcy splądrowali Wilno) należał do setki najlepszych europejskich uniwersytetów? Bardzo prosto. W sumie uniwersytetów było 112 i do połowy XVII w. liczba ta nie przekroczyła 150. Nie porównujmy Uniwersytetu Wileńskiego z uniwersytetami protestanckimi, takimi jak w Wittenberdze, Genewie, Lejdzie, Bazylei, Cambridge czy Oxford. Było ich w połowie XVII w. około 40. Uważa się je zwykle za pionierskie, związane z postępem naukowym w Holandii czy Anglii. Odrzućmy też 40 katolickich uniwersytetów włoskich, które działały bez przerwy od średniowiecza. Jednak z pozostałymi 70 Uniwersytet Wileński może śmiało konkurować, tym bardziej, że z tego grona można łatwo odrzucić 30 takich, które w XVII w. zostały zamknięte i nikt o nich nawet nie pamięta. To oznacza, że konkurentów Uniwersytetu Wileńskiego jest około 40.
Niczym nie ustępowała wileńska Alma Mater innym placówkom, gdyż postacie reprezentujące Uniwersytet Wileński w pierwszej połowie XVII w. to osoby zasłużone i wybitne. Jeśli nazwiska niewiele komuś mówią, to niech wie, że Logica Marcina Śmigleckiego została doceniona nie tylko na uniwersytetach jezuickich, ale też w Anglii. Dokładnie to samo moglibyśmy powiedzieć o Macieju Kazimierzu Sarbiewskim (1595–1640), uwieńczonym w Rzymie przez papieża „laurem poetyckim”. Można jeszcze wspomnieć o Zygmuncie Lauksminie (1596/1597–1670), autorze podręczników retoryki i muzyki oraz o wielu innych – całej plejadzie jezuickich profesorów, którzy publikowali w XVII w. w Europie Zachodniej. Przypomnijmy jeszcze naszego świętego – męczennika Andrzeja Bobolę (1591–1657). Jak twierdzi litewski historyk Edvardas Gudavičius, święty to ważniejszy tytuł niż „wielki”, zatem nie powinno dziwić współczesne upamiętnienie świętego pamiątkową tablicą w kościele św. Jana w Wilnie. Wszystko to pozwala twierdzić, że Uniwersytet Wileński w połowie XVII w. musiał należeć do setki najlepszych europejskich uniwersytetów.
Jako jedna z najlepszych europejskich uczelni, Uniwersytet Wileński wprowadzał nas również w świat baroku, który na wschodzie sięgał Filipin, Makao (portugalskiej kolonii w Chinach) czy Goa w Indiach. Do wejścia na Litwę owego barokowego, łacińskiego świata w przyczynił się Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”, budując w Nieświeżu kościół jezuicki wzorowany na rzymskim kościole Il Gesù. Radziwiłł został też jednym z pierwszych pielgrzymów w historii Litwy – udał się do Egiptu i Ziemi Świętej; zainicjował również dokładny opis kartograficzny Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Z nim możemy wiązać nie tylko początek baroku, ale i – przez wspólny herb Trąby – naszego pierwszego światowego misjonarza Andrzeja Rudominę, który udał się do Goa, a następnie do Makao, gdzie zajął się działalnością misyjną. Uważa się, że napisał kilka dzieł po chińsku, a zmarł w Chinach w 1631 r.
W ten sposób – za pośrednictwem baroku i Uniwersytetu Wileńskiego – wkroczyliśmy w światowe życie od Filipin do Brazylii, Argentyny, Chile i Meksyku. To, że taka ocena roli Uniwersytetu Wileńskiego nie jest wyłącznie geograficzna, było jasne już wtedy, gdy jezuici zakładali ten uniwersytet.
A i tego nie można pominąć że otwierają się nam tutaj szerokie drzwi do Moskwy, a z niej przez Tartarję będziemy mogli przedrzeć się do Chin. Prócz tego nie należy zapominać o Szwecji i Liwonji, do których to krajów będzie można także się dostać i należy prosić Boga, by zechciał miłosiernem okiem wejrzeć na te wszystkie narody, pisał w raporcie do Rzymu wiceprowincjał jezuitów Francisco Sunyer.

Kulminacja, albo między globalnym i lokalnym
Często na jezuitów patrzy się z góry. Napoleon niszczył uniwersytet jezuickie, nie uważał jezuickich studiów za prawdziwą naukę, ponieważ nie można jej było zastosować na wojnie. To właśnie on odwrócił uniwersytet od Kościoła i skierował ku koszarom. Idea uniwersytetu jako rodzaju akademii sztuki wojennej, od której nie uratował nas nawet duch humanistycznej równowagi Aleksandra Humboldta, przetrwała do współczesności. Dziś bardzo często uniwersytety oceniane są w duchu postępu naukowego czy scjentyzmu, który pojawił się w epoce oświecenia.
Tworząc Uniwersytet Wileński, jezuici myśleli na poziomie światowym, jednak musieli uwzględnić także opinie i oczekiwania litewskiej elity, biskupa wileńskiego Waleriana Protasewicza i magnatów, którzy domagali się, aby litewski uniwersytet był tworzony jako przeciwwaga dla uniwersytetu w Krakowie. W ten sposób po unii lubelskiej chciano wykazać, że Litwa jest samodzielnym państwem. Zatem Uniwersytet Wileński ucieleśnia państwowość Litwy i jednocześnie rozmach o skali światowej.
Na początku XIX w. po rewolucji francuskiej i wojnach napoleońskich w Europie, spośród 150 uniwersytetów pozostały zaledwie 83. Uniwersytet Wileński przeżył już jedno stulecie nieszczęść – od potopu w połowie XVII w. do połowy XVIII w. – dlatego trudno spodziewać się, że w tym czasie mogły dokonać się jakieś szczególne zmiany. Ale pod koniec XVIII w. Uniwersytet Wileński podniósł się z upadku. Co prawda zakon jezuitów skasowano, ale uniwersytet jeszcze pół wieku funkcjonował z byłymi jezuitami. Przykładowo jezuita Marcin Poczobutt założył obserwatorium uniwersyteckie, które w owym czasie trafiło do piątki najlepszych europejskich obserwatoriów i ten wysoki poziom utrzymało przez lata. Nie bez powodu w 1812 r. na drwiące pytanie Napoleona: jakiej to fizyki uczy się w Wilnie?, Jan Śniadecki odpowiedział: takiej samej jak w Paryżu.
Zdaje się, że dotąd nie postawiliśmy pytania, kiedy nastąpił rozkwit Uniwersytetu Wileńskiego. Na początku XIX w. najsłynniejszym wychowankiem uniwersytetu, najczęściej opisywanym na świecie według WorldCatIdentities był Adam Mickiewicz. Obok niego – Juliusz Słowacki i cała plejada przedstawicieli nauk przyrodniczych – Śniadeccy, czy Frank. Dlatego za moment kulminacyjny jestem skłonny uważać pierwsze trzydziestolecie XIX w. W owym czasie na uniwersytecie pracował historyk rangi europejskiej Joachim Lelewel, którego dzieło Historyka(1815) jest początkiem teorii nowoczesnej historiografii. A stulecie Poezji Adama Mickiewicza w 1922 r. uroczyście upamiętnił Józef Piłsudski, zapraszając syna poety Władysława i w ten sposób demonstrując, że dla polskiego Uniwersytetu Stefana Batorego niezmiernie istotna jest cała historia Uniwersytetu Wileńskiego.
Polski Uniwersytet Stefana Batorego przynajmniej pod jednym względem potwierdza także, że były tu kreślone granice cywilizacji zachodniej. Profesor Marian Zdziechowski założył tu Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. Można powiedzieć, że Zdziechowski był jednym z pierwszych sowietologów na świecie.
Nie sposób nie wspomnieć także Czesława Miłosza, w którego twórczości znajdujemy przemyślenia na temat wolności, komunizmu, cywilizacji zachodniej i Europy Środkowej. A przecież to on powiedział: Jest błogosławieństwem, jeżeli ktoś otrzymał od losu takie miasto studiów szkolnych i uniwersyteckich, jakim było Wilno, miasto dziwaczne, barokowej i włoskiej architektury przeniesionej w północne lasy i historii utrwalonej w każdym kamieniu, miasto czterdziestu katolickich kościołów, ale i licznych synagog;
w owych czasach Żydzi nazywali je Jerozolimą Północy. Słowa te wypowiedział
w 1980 r., podczas ceremonii wręczenia Nagrody Nobla.
Trzeba przyznać, że niemała część historii Uniwersytetu Wileńskiego nie znalazła należnego miejsca w litewskiej pamięci. Dopiero obecnie dawny uniwersytet trafia na właściwe miejsce w narodowej narracji. Najlepszym tego dowodem jest zespół architektoniczny Uniwersytetu Wileńskiego w parku Mini-Europa w Brukseli. Jedynie Litwa reprezentowana jest tam poprzez swój uniwersytet.

Alfredas Bumblauskas
Profesor Uniwersytetu Wileńskiego, zajmuje się dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego, jego spuścizną i pamięcią kulturową. Opublikował m.in. Wielkie Księstwo Litewskie. Wspólna historia podzielona pamięć (Lietuvos Didžioji Kunigaikštija ULB, Vidurio Rytų Europa, 2011, wyd. polskie 2013).